अथापश्यत्ततो ब्रह्मा तेजसा हरिमच्युतम्
मग ब्रह्मांनी तेजाने उजळलेला, कधीही न चुकणारा हरि पाहिला.
महेश्वरस्य तेजोर्ध्वं संतं नारायणं प्रभुम्
महेश्वराच्या तेजापेक्षा वर असलेला, प्रभू नारायण त्यांना दिसला.
अंगुल्या संस्पृशन्देवो ब्रह्माणमब्रवीद्वचः
देवाने आपली बोट ब्रह्मांना लावून त्यांना सांगितलं—
भविता लोकरक्षार्थं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
'लोकांच्या रक्षणासाठी सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ असा एक जन्माला येईल.'
इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तमग्निं पाणिनाऽ ग्रहीत् 5.1.4.
असं म्हणून भगवंत देवाने त्या अग्नीला आपल्या हातात घेतलं.
इति सत्कृत्य सततं नरं चैव महेश्वरः
महेश्वर नेहमी त्या माणसाचा आदर करत असे.
अथाब्रवीत्ततो ब्रह्मा अग्निं तं तु युगक्षये
मग युगाच्या शेवटी ब्रह्मांनी त्या अग्नीला सांगितलं—
भृगुश्चैवांगिराः पुत्रौ भवितारौ न संशयः
'भृगु आणि अंगिरस हे तुझे पुत्र होतील, यात शंका नाही.'
द्विधा संभज्य तेनाग्निं सृष्टेर्यज्ञो भविष्यति
त्या अग्नीला दोन भागांत विभागून, सृष्टीचा यज्ञ घडेल.
ब्रह्मणाऽग्नी समेतौ तु ब्रह्माणमनुनोदितौ
ब्रह्मदेवाने ते दोन अग्नी एकत्र केले आणि आपल्या आज्ञेने चालना दिली.
अतोऽश्वत्थे शमीगर्भे संयोगस्तत्र पठ्यते
म्हणून अश्वत्थ व शमी या दोन झाडांच्या गर्भातला संयोग तिथे सांगितला आहे.
तस्मात्सुतहितः श्रेष्ठश्चतुर्थ इति कथ्यते
म्हणून जो पुत्र उपकारक आणि श्रेष्ठ आहे, त्याला चौथा असे म्हणतात.
एवं तु ब्रह्मणो वक्त्रं पञ्चमं समपद्यत
अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाचे पाचवे तोंड उत्पन्न झाले.
एतद्यो बुध्यते देव तेजःसर्गमनुत्तमम्
जो कोणी देवांच्या तेजाचा हा उत्तम सृष्टीक्रम समजतो—
एतद्योग्निसमुद्भवं पशुपतेर्माहात्म्यसंसूचकं वह्नेः साधुमतिः शृणोति सततं यः श्रद्धया भावितम्। यो व्यास द्विजदेवताप्रमुखतः संश्रावयेद्भक्तितः सोऽत्यर्थं भवभावितः शिवपुरे संपूज्यते दैवतैः ।। 5.1.4.
जो श्रद्धेने नेहमी अग्नीच्या उत्पत्तीचे आणि पशुपतीच्या महात्म्याचे संकेत देणारे हे वर्णन ऐकतो, आणि जो, व्यास, द्विज व देवतांसमोर भक्तीने हे सांगतो, तो या जगात पूर्णपणे तल्लीन होऊन, शिवाच्या नगरीत देवांकडून मोठ्या सन्मानाने पूजला जातो.
किं कृतं ब्रह्मणा तत्र प्रायश्चित्तं च कर्मणाम्
तेथे ब्रह्मदेवाने काय केले, आणि त्या कर्मांसाठी कोणते प्रायश्चित्त केले?
जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने
जनार्दन आणि शंकर यांनी, हे मुनी, कोणती कृती केली?
शस्तैः कुशसमिद्भिश्च यथोक्तं हरिणा पुरा
पूर्वी हरिने सांगितल्याप्रमाणे, उत्तम कुश आणि समिधांनी—
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणावृषी
बदरीच्या आश्रमात पोहोचून, नर आणि नारायण हे ऋषी—
कपालपाणिर्देवेशः पर्यटन्वसुधामिमाम्
देवतांचा स्वामी, हातात कवटी घेऊन, या पृथ्वीवर फिरत होता.
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्
ती जागा विविध झाडांनी व वेलींनी वेढलेली होती, आणि अनेक प्रकारच्या फुलांनी शोभलेली होती.
द्रुमपुष्पभरामोदवासितं यत्सुवायुना
झाडांवर फुलांचा भार असलेला सुगंध, मंद वाऱ्याने दरवळत होता.
नानागंधरसाढ्यैश्च पक्वापक्वफलोद्भवैः
तिथे वेगवेगळ्या चवीचे आणि गुणांचे, कच्चे-पिकलेले फळे लागलेली होती.
जीर्णपत्रतृणादीनि शुष्क काष्ठफलानि च
जुन्या पानांचे, गवताचे आणि सुकलेल्या लाकडाचे व फळांचे ढीग होते.
नानापुष्पसमूहानां गन्धमादाय मारुतः 5.1.5.
अनेक फुलांच्या गंधाने वारा दरवळत होता.
हरितस्निग्धनिच्छिद्रैः पर्णैरञ्छिद्रकोटरैः
हिरवी, तजेलदार, अखंड पाने आणि कुठेही दोष नसलेली झाडांची कोठडी—
अरोगिदर्शनीयैश्च सुवृत्तैः क्वचि दुद्धतैः
कुठे कुठे आरोग्यदायक, नीट वाढलेली झाडं दिसतात, तर काही ठिकाणी रानटी झाडंही आहेत.
शोभनैर्वायुसंकीर्णैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः
झाडांवर सुंदर कोंब आलेले असून, ते वाऱ्याशी मिसळलेले आहेत.
पवनोद्धूतशिखरैः स्पर्शयंति परस्परम्
वाऱ्याने हलणाऱ्या त्यांच्या फांद्या एकमेकांना स्पर्श करतात.
नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्भ्रमरालीनकेस रैः
कुठे कुठे नागवृक्ष फुलांनी सजलेले असून, त्यावर गुंजारव करणाऱ्या मधमाशा गुंतलेल्या आहेत.