पुरापतन्नधोज्वाल ऊर्ध्वज्वालो यदा धृतः
पूर्वी, जेव्हा खाली जाणारी ज्वाळा पडत होती, तेव्हा वर जाणारी ज्वाळा धरली गेली.
ज्वालाभिः प्रज्वलन्नूर्ध्वं सर्वशब्दस्फुलिंगवान्
वर जळत असताना, तो सर्व ध्वनी आणि ठिणग्या सोडू लागला.
किमर्थं तु त्वया देव भूमिभक्षं निवारितम्
देवा, तू पृथ्वीचे भक्षण का थांबवलेस, त्याचे कारण काय?
एवमुक्तोऽग्नये ब्रह्मा स्वरोमाणि जुहाव सः
असे विचारल्यावर, ब्रह्माने स्वतःचे केस अग्नीत अर्पण केले.
अब्रवीच्च न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः 5.1.4.
त्याने सांगितले: मला समाधान नाही, आणि माझ्या देहातही काही आनंद नाही.
अब्रवीत्तं तदा वह्निस्तृप्तिर्नास्ति ममेति हि
तेव्हा अग्नी म्हणाला: मला समाधान नाही.
अब्रवीच्च न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः
त्याने म्हटलं: मला समाधान नाही, आणि माझ्या शरीरात मला काहीही सुख नाही.
ततो धात्रा हुताशाय कृतो देहो विधातुकः । तमदेहमथो दृष्ट्वा ब्रह्माणमवदच्च सः
मग सृष्टीकर्त्याने अग्नीला कामासाठी एक शरीर दिलं; ते शरीर पाहून त्याने ब्रह्माला असं सांगितलं.
अहो ब्रह्मन्न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः। कुद्धेण ब्रह्मणा सोऽग्निर्हुंकारेण द्विधा कृतः
अहो ब्रह्मा, मला समाधान नाही, आणि माझ्या शरीरात मला काहीही सुख नाही; तेव्हा रागावलेल्या ब्रह्माने अग्नीला मोठ्या आवाजात दोन भागांत विभागलं.
आहतू रुदतावग्नी आहारार्थं प्रजापतिम्
जखमी आणि रडणारा अग्नी अन्नासाठी प्रजापतीकडे गेला.
त्रयस्तेषां रुदंति स्म रुदन्ह्येको ह्यसंवृतः
त्यापैकी तिघे रडत होते; एकजण उघडपणे, कोणतीही अडचण न ठेवता रडत होता.
रोरूयमाणे चाग्नौ तु पुनर्ब्रह्मा कृपान्वितः
अग्नी जोरात रडत असताना, ब्रह्मा दयाळू होऊन पुन्हा काहीतरी करू लागला.
स कालस्तस्य कामस्य सा वृत्तिः संप्रकल्पिता
त्या वेळी, ती इच्छा आणि ती कृती त्याच्यासाठी ठरवली गेली.
हुंकाराग्निः प्रजज्वाल किमेतदिति चाब्रवीत्
त्या हुंकाराचा अग्नी प्रज्वलित झाला आणि त्याने विचारलं: हे काय आहे?
देवमध्ये बहिर्वापि मुनीनामाश्रमेषु च 5.1.4.
देवतांच्या मध्ये, बाहेर किंवा ऋषींच्या आश्रमातसुद्धा.
अहमेवं प्रदास्यामि पुनः पुनरुवाच ह
मी स्वतः असं देईन, असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला.
साभिमानोऽपमानो वा हुंकारो यत्र कथ्यते
जिथे गर्व किंवा अपमान बोलला जातो, तिथे हुंकार केला जातो.
इकाराग्निं समाहूय ब्रह्मा वचनम ब्रवीत्
इकाराचा अग्नी बोलावून ब्रह्माने अशी वचने सांगितली.
उकाराग्निं समाहूय ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
उकाराचा अग्नी बोलावून ब्रह्माने अशी वचने सांगितली.
अहं च ते विधास्यामि स्थानमाहारमेव च
मी तुझ्यासाठी जागा आणि अन्न दोन्ही देईन.
यतोऽग्निर्व्यास तेनोक्तो गिरौ दुर्गे महामुने
म्हणून अग्नीने व्यासाला सांगितलं: पर्वतात, किल्ल्यात, हे महर्षे.
सोऽपि भिन्नः समाहूतो ब्रह्मणा स्थानलिप्सया
तोही विभागला गेला आणि ब्रह्माने, जागेची इच्छा ठेवून, त्याला बोलावलं.
तस्मात्त्वं संस्कृतां वाणीं द्विजातीनां प्रकाशय
म्हणून तू द्विजांच्या शुद्ध वाणीचा प्रसार कर.
तस्माद्द्विजातेर्विज्ञेया वाणी पुण्या प्रकाशिता
म्हणून द्विजांच्या वाणीला पवित्र आणि प्रकट मानावं.
अनृताक्षरविन्यासादमंगल्या ह्यसंस्कृता 5.1.4.
चुकीच्या अक्षरांच्या मांडणीमुळे त्या अपशकुनी आणि अशुद्ध राहतात.
आहूय भूयोऽकाराग्निं प्रजापतिरचक्षुषम्
मग प्रजापतीने 'अ' या अक्षराचा अग्नी पुन्हा बोलावून, त्याला दृष्टीविना केले.
ब्रह्माणमाह वह्निस्तु वाचोहं मुखमस्मि हे
त्या अग्नीने ब्रह्माला सांगितले, "मी वाणीचा तोंड आहे."
ब्रह्मा तमाह यस्मात्त्वं तेजःस्थानं समीहसे
ब्रह्मा त्याला म्हणाला, "तू तेजाचे स्थान मिळवू इच्छितोस म्हणून—"
यस्मात्तेजः प्रपश्यंति चक्षुर्भवति दुर्बलम्
"तुझ्या तेजाकडे पाहून डोळ्यांना कमजोरी येते—"
इकारमथ संभिन्नमग्निमाह पितामहः
मग पितामहाने 'इ' हे अक्षर वेगळे करून त्या अग्नीला उद्देशून बोलला.