ययातिरुवाच कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने
ययाति म्हणाले: तिथेच तो कसा मिळाला, हे मला जाणून घ्यायचे आहे, महामुने.
पुलस्त्य उवाच संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः
पुलस्त्य म्हणाले: संपूर्ण जग उपासमारीने त्रस्त होऊन मोठ्या शंकेत पडले.
प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले
बहुतेक लोक मरून गेले होते, आणि जे उरले तेही जणू मृतवतच पृथ्वीवर होते.
एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः
राजा, अशा प्रकारे मर्त्यलोकावर मोठे संकट आले—
अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत
अन्न आणि औषधी नसल्यामुळे फक्त हाडेच उरली होती.
चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम्
तीव्र उपासमार आणि तहानेने त्रस्त होऊन तो चांडाळाच्या घरी गेला.
तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु
त्याला घेऊन तो घरी गेला आणि पाण्याने स्वच्छ धुतला.
अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप
काय खावे आणि काय खाऊ नये हे ओळखून, हव्यवाहन अग्नी—राजा—
नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् 7.3.30.
आता ज्या वेळी औषधींना पृथ्वीवरून नष्ट झाल्या आहेत, हे खरंच योग्यच आहे.
नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम्
जे खाण्यायोग्य नाही ते मी खाणार नाही; मी ही पृथ्वी सोडून देईन.
एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः
असं मनात ठरवून, हव्यवाहन अग्नी रागाने भरून तसंच ठरवलं.
प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः
अग्नी अचानक नाहीसा झाल्यावर, अग्निष्टोमासारख्या सर्व विधी थांबले.
ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः
मग सर्व देवगण मोठ्या संभ्रमात पडले.
त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः
अग्नीने माणसांना सोडून दिल्यावर, ते लोक नष्ट झाले.
तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम्
म्हणून आता अग्नी कुठे आहे ते शोधा.
अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले
ते सगळे पृथ्वीवर सर्वत्र अग्नीचा शोध घेत होते.
ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः
शेवटी, दमून भागून, देवांना समोर एक पोपट दिसला.
प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः
हव्यवाहन अग्नी, जो फार तेजस्वी आहे, तो नाहीसा झाला आहे—हे मी पाहिलं.
शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः 7.3.30.
रागाने भरलेल्या त्या पोपटाने अग्नीचं रहस्य सांगितलं आणि त्याला शाप दिला.
प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम्
तो अग्नी शमीच्या आणि अश्वत्थाच्या झाडात गेला.
स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति
त्याने त्याला सांगितलं: 'तुझी जीभ उलटी होईल.'
प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते
भगवान अग्नी अशा प्रकारे गेला की देवांना तो दिसू नये.
अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च
इथे अग्नी आहे, धबधब्यात आणि पर्वतात.
कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः
देवांनो, मी मोठ्या अडचणीतून मृत्यूच्या तोंडातून सुटलो.
भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः
त्या बेडकाला शाप देऊन राजा म्हणाला: 'तुझी जीभच राहणार नाही.'
ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात्
मग सर्व देवगण पाण्यातून बाहेर आले.
त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्
तुझ्या अनुपस्थितीत हे संपूर्ण जग लवकरच नष्ट होईल.
त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि
तू सर्व देवतांचा मुख आहेस; सर्व लोक तुझ्यातच आधारले आहेत. तुझ्याशिवाय आम्ही नष्टच होऊ; म्हणून तू आमचे रक्षण करायला हवे.
त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः 7.3.30.
तू ब्रह्मा आहेस, तू महादेव आहेस, तू विष्णू आहेस, तूच सूर्य आहेस.
इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि
इंद्रापासून सर्व देवता तुझ्यावर अवलंबून आहेत, हे यज्ञस्वामी. भगवंत, आम्ही निरपराध असताना तू आम्हाला का सोडू इच्छितोस?