विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा
आणि जो तिच्या मंदिरात नेहमी विद्या दान करतो,
यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम्
जो धर्मशास्त्रातून मिळालेली वस्तू श्रेष्ठ ब्राह्मणाला देतो,
यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः
जो तिच्या समोर उभा राहून वेदांचा अभ्यास करतो,
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वती तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
अशी ही एक्याऐंशी हजार श्लोकांची श्रीस्कांद महापुराणातील सहाव्या नागरखंडातील हाटकेश्वर क्षेत्रातील सरस्वती तीर्थ महात्म्याचे वर्णन असलेला छप्पन्नावा अध्याय संपला.
अस्माकं सूतज ब्रूहि सर्वं वेत्ति यतो भवान्
सूतपुत्रा, आम्हाला सर्व काही सांग, कारण तुला सर्व काही माहित आहे.
रुद्रसेन इति ख्यातः सर्वशत्रुनिषूदनः
तो सर्व शत्रूंचा नाश करणारा, रुद्रसेन म्हणून प्रसिद्ध होता.
समुद्र इव गांभीर्ये सौम्यत्वे शशिसंनिभः
गंभीरतेत तो समुद्रासारखा, आणि सौम्यतेत चंद्रासारखा होता.
तस्य कांतीति विख्याता पुरी सर्वगुणान्विता
त्याचं शहर 'कांती' म्हणून प्रसिद्ध होतं, आणि सर्व गुणांनी युक्त होतं.
तथैवासीत्प्रिया तस्य भार्या परमसंमता
त्याची प्रिय पत्नीही तितकीच मान्य आणि प्रिय होती.
स तया सहितो राजा वैशाख्या दिवसे सदा
तो राजा तिच्यासोबत नेहमी वैशाख महिन्यातील दिवस पाळत असे.
चमत्कारपुरे क्षेत्रे पीठे तत्र द्विजोत्तमाः करोति श्रद्धया युक्तः सभार्यः स महीपतिः
चमत्कारपूर या पवित्र ठिकाणी, त्या क्षेत्रात, राजाने आपल्या पत्नीसमवेत श्रद्धेने पूजा केली.
उपवासपरो भूत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् धर्माख्यानेन विप्राणां वेदाध्ययनविस्तरैः
तो उपवास करत, महेश्वराचे ध्यान करत, ब्राह्मणांकडून धर्माची कथा आणि वेदांचे विस्तृत पठण ऐकतो.
ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा धौतांबरः शुचिः
मग तो पहाटे उठून, स्नान करून, स्वच्छ वस्त्रे घालून, शुद्ध होतो.
दीनांधकृपणेभ्यश्च तथान्येभ्यः सहस्रशः वैशाख्यां जागरं तस्य देवस्य पुरतोऽकरोत् ॥ ६.४७.
तो गरीब, आंधळे, दीन-दुबळे आणि इतरांना हजारो दान देतो आणि वैशाख महिन्यात त्या देवतेसमोर जागरण करतो.
यथायथा स भूपालः कुरुते रात्रिजागरम्
राजा जितका रात्रभर जागरण करतो—
शत्रवो विलयं यांति लक्ष्मीर्वृद्धिं प्रगच्छति
त्याचे शत्रू नष्ट होतात आणि त्याची समृद्धी वाढते.
तत्रैव दिवसे तावन्महाकालस्य चाग्रतः
त्याच दिवशी, तिथे, महाकाळाच्या साक्षीने—
वेदाध्ययनसंपन्नान्व्रतनिष्ठापरायणान्
तो वेदाध्ययनात पारंगत, व्रतांना निष्ठावान अशा लोकांना एकत्र करतो.
राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां तथा परे यज्ञानां सागराणां च द्वीपानां च मनोहराः
राजर्षींच्या आणि देवर्षींच्या प्राचीन कथा, तसेच इतरांच्या, यज्ञांचे महासागर आणि सुंदर द्वीप—
अथ तान्पृथिवीपालः स प्रणम्य यथाक्रमम्
मग तो पृथ्वीचा स्वामी, सर्वांना योग्य क्रमाने वंदन करतो.
कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते कथांते ते मुनीश्वराः
काही काळानंतर, कथा संपल्यावर, ते श्रेष्ठ मुनी—
वैशाखीदिवसे राजंस्त्वं सदाभ्येत्य दूरतः
वैशाख महिन्यातील दिवशी, राजा, तू नेहमी दूरवरून येतोस—
प्रकरोषि प्रयत्नेन त्यक्त्वान्याः सकलाः क्रियाः
तू सर्व इतर कामे सोडून, मन लावून हे कृत्य करतोस—
न ते यदि रहस्यं स्यात्तदाऽशेषं प्रकीर्तय ६.४७.
तुझ्याकडे काही गुपित नसेल, तर सर्व काही सांग.
युष्माभिः कीर्तयिष्यामि तथाप्यखिलमेव हि ॥ २१० अहमासं वणिग्जात्या पुरा वै वैदिशे पुरे
मी तुम्हाला सर्व काही सांगतो. पूर्वी मी वैदिशा नगरीत व्यापारी कुळात जन्मलो होतो.
कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः
नंतर, काही काळाने, भगवंत पाकशासन प्रकट झाले—
ततो वृष्टिनिरोधेन सर्वे लोकाः क्षुधार्द्दिताः
मग पावसाचा अभाव झाल्यामुळे सर्व लोक उपासमारीने त्रस्त झाले.
ततोऽहं स्वां समादाय पत्नीं क्षुत्क्षामगात्रिकाम्
मग मी माझ्या उपासमारीने कृश झालेल्या पत्नीला घेऊन निघालो.
सौराष्ट्रं मनसि ध्यात्वा प्रस्थितस्तदनन्तरम्
माझ्या मनात सौराष्ट्राचा विचार करून, मी तिथे लगेच निघालो.
क्रमेण गच्छमानोऽथ भिक्षान्नकृतभोजनः
मी हळूहळू जात होतो आणि भीक मागून मिळालेलं अन्न खाल्लं.