ख्यातः कुवलयाश्वेति धंधुमारस्तथैव सः
तो 'कुवलयाश्व' आणि 'धुंधुमार' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
तेन धुन्धुर्महादैत्यो निहतो मरुजांगले
त्याने मरुजांगल प्रदेशात धुंधु नावाच्या महादैत्याचा वध केला.
चमत्कारपुरं क्षेत्रं स गत्वा पावनं महत्
तो चमत्कारपूर या पवित्र आणि महान क्षेत्रात गेला.
संस्थाप्य सुमहल्लिंगं प्रासादे रत्नमंडिते
तेथे त्याने रत्नांनी सजवलेल्या मंदिरात एक मोठे लिंग स्थापले.
ततस्तस्य महादेवः स्वयमेव महेश्वरः ६.३८.
तेव्हा तेथे स्वतः महादेव, महेश्वर प्रकट झाले.
उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
ते म्हणाले, 'मी वर देणारा आहे; तुला जे हवे ते माग.'
संनिधानं प्रकर्तव्यं लिंगेऽस्मिन्वृषभध्वज
'वृषध्वज, या लिंगात कायमस्वरूपी तुझी उपस्थिती असावी.'
अहं सदा करिष्यामि गौर्या सार्धं न संशयः
'मी गौरीसह नेहमी येथे राहीन, याबद्दल काहीही शंका नाही.'
तत्र वाप्यां नरः स्नात्वा यो मां संपूजयिष्यति
त्या तळ्यात जो माणूस स्नान करून माझी पूजा करील,
सोऽपि राजा प्रहृष्टा त्मा स्थितस्तत्रैव मुक्तिभाक्
तोही आनंदाने तिथेच राहतो आणि मुक्ती मिळवतो, जणू काही राजा असावा.
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धुन्धुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टात्रिंशो अध्यायः
अशी ही 'धुंधुमारेश्वर महात्म्य' नावाची अठ्ठेतीसावी कथा, हाटकेश्वर क्षेत्राच्या महात्म्यात, नागरखंडाच्या सहाव्या भागात, श्रीस्कांद महापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेत संपली.
ययातिना नरेंद्रेण स्थापितं लिंगमुत्तमम्
ययाति या राजाने ते श्रेष्ठ लिंग स्थापले.
देवयान्या तथान्यच्च तथा शर्मिष्ठया द्विजाः
देवयानीने आणि शमीष्ठेनेही असेच दुसरे लिंग स्थापले, हे द्विजांनो.
स यदा सर्वभोगानां तृप्तिं प्राप्तो द्विजोत्तमाः
तो सर्व भोगात तृप्त झाला तेव्हा, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो—
जरामादाय तद्गात्राद्भार्याभ्यां सहितस्तदा
त्याच्या अंगावर वार्धक्य येऊन तो आपल्या दोन्ही पत्नींसह होता.
भगवन्सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च वदस्व मे
"भगवन्, सर्व तीर्थे आणि पवित्र क्षेत्रांची माहिती मला सांग."
श्रीमार्कंडेय उवाच क्षेत्राणामिह सर्वेषां तीर्थैः सर्वैरलंकृतम्
श्रीमार्कंडेय म्हणाले: "येथील सर्व क्षेत्रे पवित्र तीर्थांनी सुशोभित आहेत."
यत्र विष्णुपदी गंगा जंतूनां पापनाशिनी
जिथे विष्णुपदी गंगा वाहते, जी सर्व जीवांचे पाप नष्ट करणारी आहे—
तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले
तसेच पृथ्वीवर जी इतर पवित्र तीर्थे आहेत—
शिला यत्र द्विपञ्चाशद्धस्तानां परिसंख्यया
जिथे बावन्न हात लांब अशी एक मोठी शिळा आहे—
यदन्यत्र शुभं कर्म वर्षेणैकेन सिध्यति ६.३९.
इतरत्र जे पुण्यकर्म एका वर्षात मिळते—
तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तपः कुरु महीपते
म्हणून, राजन, तिथे लवकर जा आणि तपस्या कर.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा नहुषात्मजः
ते शब्द ऐकून, नहुषाचा पुत्र राजा—
ततः संस्थाप्य तल्लिंगं देवदेवस्य शूलिनः
मग त्याने देवाधिदेव शूलधारीचे ते लिंग स्थापले.
ततस्तस्य प्रभावेन भार्याभ्यां सहितो नृपः
मग त्या लिंगाच्या प्रभावाने, तो राजा आपल्या दोन्ही पत्नींसह—
किन्नरैर्गीयमानश्च स्तूयमानश्च चारणैः
किंनरांनी गाणे गात त्याची स्तुती केली आणि चारणांनी त्याचे गुणगान केले.
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ययातीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीस्कांद महापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सहाव्या नागरखंडात, हाटकेश्वर क्षेत्राच्या माहात्म्यात, 'ययातिश्वराचे माहात्म्य' या एक्केचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी
ती सर्व जीवांना मुक्ती देणारी आणि सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.
सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज
ती तिथे कशी स्थापन झाली, आणि तिच्या सामर्थ्याचे स्वरूप काय आहे, सूताजी?
पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा
पूर्वी एक मोठी चिंता तीर्थयात्रेच्या संदर्भात निर्माण झाली होती.