मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च
माझी अनेक हजारो आणि लक्षावधी वर्षं गेली आहेत.
अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते
हे मी तुला आता सविस्तर सांगतो, बुद्धिमान मित्रा.
अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले
मी खरोखरच वत्स नावाचा एक ब्राह्मण आहे, पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः
त्याच वेळी मेनका ही श्रेष्ठ अप्सरा होती.
सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम्
ती भटकत भटकत काम्यक नावाच्या त्या वनात गेली.
यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः
त्या ठिकाणी देवतात म्हणून ओळखला जाणारा ऋषिश्रेष्ठ देवरात राहतो.
उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरायणः
तो नदीच्या काठी बसला होता आणि देवांची भक्ती करत होता.
अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् ॥ ६.२९.
तेव्हा त्याच्या डोळ्यासमोर ती स्त्री कपडे न घालता पाण्यात उतरली.
अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात्
त्याच क्षणी त्या ऋषींच्या देहातून वीर्य बाहेर पडले.
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपासिता
इतक्यात फार तहानलेली सारांगी तिथे आली.
अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः
त्या सामर्थ्यामुळे तिलाही मानवी गर्भ राहिला.
जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम्
ती तेजस्वी आणि कमळासारख्या डोळ्यांची कन्या जन्माला आली.
अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम्
मग त्या ऋषींनी आपल्या ज्ञानाने ओळखले की ती मुलगी त्यांच्या वीर्यापासून जन्मली आहे.
स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः
त्यांना तिच्यावर मोठा प्रेम झाला आणि त्यांनी आनंदाने मंगलकार्य केले.
आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः
तिच्यासाठी त्यांनी उत्तम, टवटवीत फळे आणली.
तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती
ती तिथे वाढली आणि मृगावती या नावाने प्रसिद्ध झाली.
अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा
मग मी भटकत असताना ती मृगनयनी मला दिसली.
विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् ६.२९.
मी ओळखले की ती माझ्या जातीची, सुंदर हसणारी कुमारिका आहे.
प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम्
हे ब्राह्मण, त्यांनी त्यांची स्वतःची कन्या मला पत्नी म्हणून दिली.
ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी
मग त्या सुंदर मुलीला त्यांनी लगेचच मला दिले.
ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता
काही दिवसांनी मी तिच्याशी विवाह केला आणि ती फारच आश्चर्यचकित झाली.
अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मिन्सुसंस्थिते
मग त्या सुंदर वनात, झाडाझुडपांनी वेढलेल्या ठिकाणी,
सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले
ती अचानक त्याच्याकडून दंशली गेली आणि जमिनीवर कोसळली.
अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः
मग तिच्या मैत्रिणी एकत्र आल्या आणि तिच्या दुःखामुळे त्या सगळ्या दुःखी झाल्या.
ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि
मग मी तिथे धावत गेलो आणि तिला जमिनीवर पडलेली पाहिली.
इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया
ही मोठ्या, सुंदर डोळ्यांची माझ्या जीवापेक्षा प्रिय अशी माझी प्रिया—
सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया
आज मी तिच्यासोबतच या जगातून निघून जाईन.
पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च ६.२९.
माझ्या आजूबाजूला मुलं, नातवंडं, सूनबायका आणि नोकरवर्ग—
यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा
जिच्या कानाच्या आणि डोळ्यांच्या कोपऱ्यात, सडपातळ देहात आणि गोड आवाजात—
एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह
मी अशा प्रकारे रडत असताना, हे उत्तम सारथ्या—