एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः। व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्॥६.५.
अशा प्रकारे त्या राजाने बारा वर्षे यज्ञ केला, तरीही त्याच्या मनातील इच्छित फळ मिळाले नाही.
ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम्। ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः॥६.५.
नंतर, सत्राची समाप्ती दर्शवणारे अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी त्यांना योग्य ते दान देऊन तृप्त केले.
विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान्। संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः॥६.५.
त्यानंतर त्रिशंकू या श्रेष्ठ ऋषीने सर्व जमलेल्यांना, तसेच आपले नातेवाईक आणि मित्र यांनाही निरोप दिला.
ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम्। स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्॥६.५.
मग तो राजा लाजून आणि नम्रपणे पुढे झुकून, महर्षी विश्वामित्रांना म्हणाला.
त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम्। परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः॥६.५.
ब्रह्मन्, तुमच्या कृपेने मला हे दीर्घ यज्ञाचे फळ मिळाले, जे सर्व माणसांसाठी दुर्मिळ आहे आणि पूर्णत्वास गेले आहे.
तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने। त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्॥६.५.
तसेच, माझा जन्म पुन्हा मिळाला, जरी तो हरवला होता; तुमच्या कृपेने, विप्रश्रेष्ठ, माझे चांडाळत्व नष्ट झाले.
परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम्। अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
तरीही एक मोठे दुःख माझ्या हृदयात काट्यासारखे राहिले आहे—या देहाने मला स्वर्ग मिळाला नाही.
उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने। अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
मुनिवर, वसिष्ठांचे पुत्र आज मला हसतील, कारण माझा सारा परिश्रम व्यर्थ गेला आणि मी स्वर्ग गाठू शकलो नाही.
तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम्। यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि॥६.५.
खरंच, वसिष्ठांचे शब्द खरे ठरले—'यज्ञाने देहासकट स्वर्ग गाठता येत नाही' असे जे त्यांनी सांगितले होते.
सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः। न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्॥६.५.
म्हणून मी आता वनात जाऊन तप करीन; मुलाने राज्य दिले तरी मी ते पुन्हा स्वीकारणार नाही.
सूत उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रिशंकोर्मुनिपुंगवः। विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किंचिल्लज्जासमन्वितः॥६.६.
सूतम्हणाले: त्रिशंकूचे हे शब्द ऐकून, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विश्वामित्रांना थोडीशी लाज वाटली आणि त्यांनी असे बोलले.
मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि। अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम्॥६.६.
राजा, या गोष्टीबद्दल मनात खचू नकोस; या देहानेच मी तुला स्वर्गात नेईन.
तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम। तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम्॥६.६.
स्वर्ग मिळवण्यासाठी जी काही कामं करावी लागतील, ती मी नक्की करीन, राजांनो. तुम्हाला जे हवंय ते मी करीन, नाहीतर मी नष्ट होईन.
एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम्। उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः॥६.६.
असं म्हणून, त्याने देवांवर फार राग केला आणि त्या राजाच्या समोर उग्र शब्दांत बोलू लागला.
यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात्। तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः॥६.६.
जसं मी स्वतःच जबरदस्तीने द्विजत्व मिळवलं, तसंच मी माझी स्वतःची सृष्टी निर्माण करीन—यात काहीच शंका नाही.
ततस्तं स समालोक्य शंकरं शशिशेखरम्। प्रणम्य विधिवद्भक्त्या स्तुतिं चक्रे महामुनिः॥६.६.
मग त्या महर्षींनी चंद्रकलाधारी शंकरांना पाहिलं, योग्य भक्तीने वंदन केलं आणि त्यांची स्तुती केली.
विश्वामित्र उवाच। जय देव जयाचिंत्य जय पार्वतिवल्लभ। जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो॥६.६.
विश्वामित्र म्हणाले: जय हो देवा, जय हो अगम्य, जय हो पार्वतीचे प्रिय, जय हो कृष्णा, जगाचा स्वामी, जय हो कृष्णा, जगाचे गुरु!
जयाचिंत्य जयामेय जयानंत जयाच्युत। जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर॥६.६.
जय हो अगम्य, जय हो अपरिमित, जय हो अनंत, जय हो अचल, जय हो अमर, जय हो अजिंक्य, जय हो अविनाशी, देवांचा स्वामी!
जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय। जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन॥६.६.
जय हो सर्वत्र असणाऱ्या, सर्वांचे स्वामी, सर्व देवांचा आधार, जय हो सर्व प्राण्यांच्या ध्यानाचा विषय, सर्व पापांचा नाश करणारा!
त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः। चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर॥६.६.
तुम्हीच सृष्टी करणारे, नियमन करणारे, कर्ता आणि रक्षण करणारे आहात, शंकरा, चार प्रकारच्या जीवांच्या समूहाचे देवाधिदेव!
यथा तिलस्थितं तैलं यथा दधिगतं घृतम्। तथैवाधिष्ठितं कृत्स्नं त्वया गुप्तेन वै जगत्॥६.६.
जसं तीळामध्ये तेल आणि दह्यामध्ये तूप असतं, तसंच हे जग सर्वत्र तुझ्यामुळे व्यापलेलं आणि तुझ्या संरक्षणाखाली आहे, जरी तू लपलेला असलास तरी.
त्वं ब्रह्मा त्वं हृषीकेशस्त्वं शक्रस्त्वं हुताशनः। त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्दुस्त्वं दिवाकरः॥६.६.
तुम्हीच ब्रह्मा, तुम्हीच हृषीकेश, तुम्हीच इंद्र, तुम्हीच अग्निदेव, तुम्हीच यज्ञ, तुम्हीच वषट्कार, तुम्हीच चंद्र, तुम्हीच सूर्य.
अथवा बहुनोक्तेन किं स्तवेन तव प्रभो। समासादेव वक्ष्यामि विभूतिं श्रुतिनोदिताम्॥६.६.
प्रभो, तुझी स्तुती करताना इतक्या शब्दांची काय गरज? मी संक्षिप्तपणे वेदांनी सांगितलेली तुझी महती सांगतो.
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्थावरं जंगमं विभो। तत्सर्वं भवता व्याप्तं काष्ठं हव्यभुजा यथा॥६.६.
त्रिलोकांमध्ये जे काही स्थिर किंवा चल आहे, हे प्रभो, ते सर्व तुझ्यामुळे व्यापलेलं आहे, जसं लाकडात अग्नी असतो.
श्रीभगवानुवाच। परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सन्मुने। यत्ते हृदि स्थितं नित्यं सर्वं दास्याम्यसंशयम्॥६.६.
श्रीभगवान म्हणाले: मी तुझ्यावर खूश आहे—तुला शुभ होवो! हे श्रेष्ठ मुनी, वर माग, तुझ्या मनात जे काही आहे ते मी नक्की देईन.
विश्वामित्र उवाच। यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम। तन्मे स्यात्सृष्टिमाहात्म्यं त्वत्प्रसादान्महेश्वर॥६.६.
विश्वामित्र म्हणाले: जर तुम्ही समाधानी असाल आणि मला वर द्यायचा असेल, तर तुमच्या कृपेने मला सृष्टीचे महात्म्य मिळू दे, महेश्वरा.
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा भगवान्वृषभध्वजः। सर्वैर्गणैः समायुक्तस्ततश्चादर्शनं गतः॥६.६.
'तसं होवो' असं म्हणत, वृषध्वज भगवान सर्व गणांसह अदृश्य झाले.
विश्वामित्रोऽपि तत्रैव स्थितो ध्यानपरायणः। चक्रे चतुर्विधां सृष्टिं स्पर्द्धया हंसगामिनः॥६.६.
विश्वामित्र तिथेच ध्यानात मग्न राहिले आणि हंसावर आरूढ असणाऱ्याशी स्पर्धा करत चार प्रकारची सृष्टी निर्माण केली.
सृष्टं संध्याद्वयं तच्च दृश्यतेऽद्यापि वै द्विजाः
त्यांनी दोन संध्यांचा निर्माण केला आणि आजही, हे द्विजांनो, त्या दिसतात.
ततो देवगणाः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना
मग त्या महात्म्याने सर्व देवगणांची सृष्टी केली.