वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान्। कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा॥६.५.
त्यांनी त्यांना वस्त्रे, मुकुट, केयूर घालून सजवले, केस कापायला लावले आणि काळ्या कृष्णमृगचर्म दिले.
ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः। दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः॥६.५.
हरिणशृंग घेऊन आणि केवळ दूध पिण्याचा व्रत पाळत, त्याने सर्वांना दीर्घकालीन यज्ञात सहभागी केले.
एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते। आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः॥६.५.
अशा रीतीने, योग्य पद्धतीने दीर्घयज्ञ सुरू होताच, वेद आणि वेदांग पारंगत दिव्य ब्राह्मण तेथे आले.
तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः। दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः॥६.५.
तसेच, इतर तर्कज्ञ, कुतूहल असलेले गृहस्थ, गरीब, आंधळे, दु:खी आणि नट-नर्तक असे अनेकजण तिथे आले.
दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि। भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति॥६.५.
लवकर द्या, लवकर द्या, ह्यांना हेच मिळू द्या; हे लोक भोगू द्या, भोगू द्या; कृपा करा, कृपा करा.
इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान्। यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन॥६.५.
अशा रीतीने, त्या यज्ञस्थळी नेहमीच हा मोठा आवाज ऐकू येतो आणि कधीही दुसरा कोणताही नाही.
तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः। सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः॥६.५.
तेथे धान्याचे डोंगर, सुवर्ण, चांदी आणि रत्नांचे खास असे डोंगर सुंदरपणे मांडलेले दिसतात.
दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः। तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः॥६.५.
ब्राह्मणश्रेष्ठांसाठी दान म्हणून अनगिनत गायी, तसेच उत्तम घोडे आणि मदाने मस्त मोठे हत्ती तेथे आहेत.
समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः। वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे॥६.५.
सर्व बाजूंनी पर्वतासारख्या मांडण्या त्या विस्तीर्ण महायज्ञात दिसतात.
आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः। केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः॥६.५.
देवतांना यज्ञातील भागासाठी बोलावले तरी त्या थेट येत नाहीत; फक्त अग्नीच्या मुखातूनच त्या ते हवन स्वीकारतात.
एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः। व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्॥६.५.
अशा प्रकारे त्या राजाने बारा वर्षे यज्ञ केला, तरीही त्याच्या मनातील इच्छित फळ मिळाले नाही.
ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम्। ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः॥६.५.
नंतर, सत्राची समाप्ती दर्शवणारे अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी त्यांना योग्य ते दान देऊन तृप्त केले.
विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान्। संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः॥६.५.
त्यानंतर त्रिशंकू या श्रेष्ठ ऋषीने सर्व जमलेल्यांना, तसेच आपले नातेवाईक आणि मित्र यांनाही निरोप दिला.
ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम्। स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्॥६.५.
मग तो राजा लाजून आणि नम्रपणे पुढे झुकून, महर्षी विश्वामित्रांना म्हणाला.
त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम्। परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः॥६.५.
ब्रह्मन्, तुमच्या कृपेने मला हे दीर्घ यज्ञाचे फळ मिळाले, जे सर्व माणसांसाठी दुर्मिळ आहे आणि पूर्णत्वास गेले आहे.
तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने। त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्॥६.५.
तसेच, माझा जन्म पुन्हा मिळाला, जरी तो हरवला होता; तुमच्या कृपेने, विप्रश्रेष्ठ, माझे चांडाळत्व नष्ट झाले.
परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम्। अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
तरीही एक मोठे दुःख माझ्या हृदयात काट्यासारखे राहिले आहे—या देहाने मला स्वर्ग मिळाला नाही.
उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने। अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
मुनिवर, वसिष्ठांचे पुत्र आज मला हसतील, कारण माझा सारा परिश्रम व्यर्थ गेला आणि मी स्वर्ग गाठू शकलो नाही.
तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम्। यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि॥६.५.
खरंच, वसिष्ठांचे शब्द खरे ठरले—'यज्ञाने देहासकट स्वर्ग गाठता येत नाही' असे जे त्यांनी सांगितले होते.
सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः। न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्॥६.५.
म्हणून मी आता वनात जाऊन तप करीन; मुलाने राज्य दिले तरी मी ते पुन्हा स्वीकारणार नाही.
सूत उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रिशंकोर्मुनिपुंगवः। विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किंचिल्लज्जासमन्वितः॥६.६.
सूतम्हणाले: त्रिशंकूचे हे शब्द ऐकून, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विश्वामित्रांना थोडीशी लाज वाटली आणि त्यांनी असे बोलले.
मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि। अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम्॥६.६.
राजा, या गोष्टीबद्दल मनात खचू नकोस; या देहानेच मी तुला स्वर्गात नेईन.
तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम। तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम्॥६.६.
स्वर्ग मिळवण्यासाठी जी काही कामं करावी लागतील, ती मी नक्की करीन, राजांनो. तुम्हाला जे हवंय ते मी करीन, नाहीतर मी नष्ट होईन.
एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम्। उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः॥६.६.
असं म्हणून, त्याने देवांवर फार राग केला आणि त्या राजाच्या समोर उग्र शब्दांत बोलू लागला.
यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात्। तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः॥६.६.
जसं मी स्वतःच जबरदस्तीने द्विजत्व मिळवलं, तसंच मी माझी स्वतःची सृष्टी निर्माण करीन—यात काहीच शंका नाही.
ततस्तं स समालोक्य शंकरं शशिशेखरम्। प्रणम्य विधिवद्भक्त्या स्तुतिं चक्रे महामुनिः॥६.६.
मग त्या महर्षींनी चंद्रकलाधारी शंकरांना पाहिलं, योग्य भक्तीने वंदन केलं आणि त्यांची स्तुती केली.
विश्वामित्र उवाच। जय देव जयाचिंत्य जय पार्वतिवल्लभ। जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो॥६.६.
विश्वामित्र म्हणाले: जय हो देवा, जय हो अगम्य, जय हो पार्वतीचे प्रिय, जय हो कृष्णा, जगाचा स्वामी, जय हो कृष्णा, जगाचे गुरु!
जयाचिंत्य जयामेय जयानंत जयाच्युत। जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर॥६.६.
जय हो अगम्य, जय हो अपरिमित, जय हो अनंत, जय हो अचल, जय हो अमर, जय हो अजिंक्य, जय हो अविनाशी, देवांचा स्वामी!
जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय। जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन॥६.६.
जय हो सर्वत्र असणाऱ्या, सर्वांचे स्वामी, सर्व देवांचा आधार, जय हो सर्व प्राण्यांच्या ध्यानाचा विषय, सर्व पापांचा नाश करणारा!
त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः। चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर॥६.६.
तुम्हीच सृष्टी करणारे, नियमन करणारे, कर्ता आणि रक्षण करणारे आहात, शंकरा, चार प्रकारच्या जीवांच्या समूहाचे देवाधिदेव!