वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे। वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै॥६.४.
आम्ही सर्व, ज्यांचे तोंड अग्नि आहे, यज्ञात वेदांनी सांगितलेल्या पद्धतीने, यजमानाच्या कल्याणासाठी हवि स्वीकारतो.
तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज। ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्॥६.४.
म्हणून, द्विजांनी पुन्हा अग्निमुखात हवि टाकावी; मग तुझ्या कृपेने तो नक्कीच स्वर्गाला पोहोचेल.
सूत उवाच। तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः। पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्॥६.५.
सूतमुनी म्हणाले: ब्रह्मदेवांचे हे बोल ऐकून, विश्वामित्र रागाने भरून पितामहाला म्हणाले, 'माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहा.'
याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता। यज्ञेनात्रा(?) नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह॥६.५.
मी त्रिशंकुला योग्य पद्धतीने आणि दक्षिणेसह यज्ञ करवून, या यज्ञाने त्याला स्वर्गात नेईन; हे पितामहा, हे तू पाहा.
एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम्। चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः॥६.५.
असे म्हणून, विश्वामित्र पटकन पृथ्वीवर गेले आणि त्या महान त्रिशंकुच्या यज्ञासाठी मोठ्या प्रयत्नाने तयारी केली.
ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान्। यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे॥६.५.
त्यांनी वेदपारंगत ब्राह्मणांना बोलावून, त्या शुभ वनात, यज्ञासाठी योग्य वेळी दीक्षा दिली.
बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि। तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च॥६.५.
तो स्वतः बुद्धिमान असल्याने अध्वर्यू झाला; त्या यज्ञात शांडिल्य होतार होता आणि गौतम ब्रह्मा होता.
आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः। उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः॥६.५.
च्यवन नावाचा अग्नीध्र झाला, मैत्रावरुण कर्मकांड पाहणारा होता; याज्ञवल्क्य उद्गाता आणि जैमिनी प्रतिहार्ता होता.
प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः। पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः॥६.५.
शंकुवर्ण प्रस्तोता आणि गालव उन्नेता होता; पुलस्त्य ब्राह्मणाच्छंसी आणि गार्ग ऋषीश्रेष्ठ होतार होता.
नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम्। तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः॥६.५.
अत्री नेष्ठा आणि भृगु स्वतः अच्चावाक होता; श्रद्धेने भरलेल्या त्रिशंकुने सर्वांना ऋत्विज नेमले.
वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान्। कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा॥६.५.
त्यांनी त्यांना वस्त्रे, मुकुट, केयूर घालून सजवले, केस कापायला लावले आणि काळ्या कृष्णमृगचर्म दिले.
ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः। दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः॥६.५.
हरिणशृंग घेऊन आणि केवळ दूध पिण्याचा व्रत पाळत, त्याने सर्वांना दीर्घकालीन यज्ञात सहभागी केले.
एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते। आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः॥६.५.
अशा रीतीने, योग्य पद्धतीने दीर्घयज्ञ सुरू होताच, वेद आणि वेदांग पारंगत दिव्य ब्राह्मण तेथे आले.
तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः। दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः॥६.५.
तसेच, इतर तर्कज्ञ, कुतूहल असलेले गृहस्थ, गरीब, आंधळे, दु:खी आणि नट-नर्तक असे अनेकजण तिथे आले.
दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि। भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति॥६.५.
लवकर द्या, लवकर द्या, ह्यांना हेच मिळू द्या; हे लोक भोगू द्या, भोगू द्या; कृपा करा, कृपा करा.
इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान्। यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन॥६.५.
अशा रीतीने, त्या यज्ञस्थळी नेहमीच हा मोठा आवाज ऐकू येतो आणि कधीही दुसरा कोणताही नाही.
तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः। सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः॥६.५.
तेथे धान्याचे डोंगर, सुवर्ण, चांदी आणि रत्नांचे खास असे डोंगर सुंदरपणे मांडलेले दिसतात.
दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः। तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः॥६.५.
ब्राह्मणश्रेष्ठांसाठी दान म्हणून अनगिनत गायी, तसेच उत्तम घोडे आणि मदाने मस्त मोठे हत्ती तेथे आहेत.
समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः। वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे॥६.५.
सर्व बाजूंनी पर्वतासारख्या मांडण्या त्या विस्तीर्ण महायज्ञात दिसतात.
आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः। केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः॥६.५.
देवतांना यज्ञातील भागासाठी बोलावले तरी त्या थेट येत नाहीत; फक्त अग्नीच्या मुखातूनच त्या ते हवन स्वीकारतात.
एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः। व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्॥६.५.
अशा प्रकारे त्या राजाने बारा वर्षे यज्ञ केला, तरीही त्याच्या मनातील इच्छित फळ मिळाले नाही.
ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम्। ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः॥६.५.
नंतर, सत्राची समाप्ती दर्शवणारे अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी त्यांना योग्य ते दान देऊन तृप्त केले.
विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान्। संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः॥६.५.
त्यानंतर त्रिशंकू या श्रेष्ठ ऋषीने सर्व जमलेल्यांना, तसेच आपले नातेवाईक आणि मित्र यांनाही निरोप दिला.
ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम्। स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्॥६.५.
मग तो राजा लाजून आणि नम्रपणे पुढे झुकून, महर्षी विश्वामित्रांना म्हणाला.
त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम्। परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः॥६.५.
ब्रह्मन्, तुमच्या कृपेने मला हे दीर्घ यज्ञाचे फळ मिळाले, जे सर्व माणसांसाठी दुर्मिळ आहे आणि पूर्णत्वास गेले आहे.
तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने। त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्॥६.५.
तसेच, माझा जन्म पुन्हा मिळाला, जरी तो हरवला होता; तुमच्या कृपेने, विप्रश्रेष्ठ, माझे चांडाळत्व नष्ट झाले.
परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम्। अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
तरीही एक मोठे दुःख माझ्या हृदयात काट्यासारखे राहिले आहे—या देहाने मला स्वर्ग मिळाला नाही.
उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने। अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्॥६.५.
मुनिवर, वसिष्ठांचे पुत्र आज मला हसतील, कारण माझा सारा परिश्रम व्यर्थ गेला आणि मी स्वर्ग गाठू शकलो नाही.
तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम्। यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि॥६.५.
खरंच, वसिष्ठांचे शब्द खरे ठरले—'यज्ञाने देहासकट स्वर्ग गाठता येत नाही' असे जे त्यांनी सांगितले होते.
सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः। न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्॥६.५.
म्हणून मी आता वनात जाऊन तप करीन; मुलाने राज्य दिले तरी मी ते पुन्हा स्वीकारणार नाही.