मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः। प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्॥६.४.
ब्राह्मण, मला वसिष्ठांच्या मुलांचा उपहासाचा विषय व्हायला नको, किंवा मी दिलेला शब्द मोडायला नको; हे मी तुला खरं सांगतो.
श्रीमार्कंडेय उवाच। यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम। सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज॥६.४.
श्रीमार्कंडेय म्हणाले: जर असंच असेल, तर माझं ऐक—सप्तद्वीपांनी युक्त असलेली ही पृथ्वी सोडून कुठेही जाऊ नकोस.
एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। अस्ति नैर्ऋतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके॥६.४.
या पर्वतापासून नैऋत्य दिशेला, अनर्त नावाच्या देशात, हाटकेश्वर नावाचं एक पवित्र क्षेत्र आहे.
तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः। यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्॥६.४.
तिथे हाटक आणि श्रेष्ठ देवांनी प्रथम लिंग स्थापलं, जे जगात आणि पाताळात हाटकेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम। उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्॥६.४.
द्विजश्रेष्ठा, तिथेच पाताळातील जाह्नवीचं पाणी आहे, जेव्हा शंभूनं लिंग पाताळातून वर काढलं तेव्हा ते पाणी बाहेर आलं.
तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः। करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः॥६.४.
मग पृथ्वीचा राजा तिथे जाऊन, श्रद्धेने पाताळातील जाह्नवीच्या पाण्यात स्नान करावा.
पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः॥६.४.
नंतर त्यानं हाटकेश्वर नावाचं ते लिंग पाहावं; मग तो शुद्ध होईल आणि चांडाळत्वातून मुक्त होईल.
त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम्। ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः॥६.४.
तुलाही हृदयात स्थिर असलेलं श्रेष्ठ कल्याण मिळेल; आणि तुला जे हवं आहे ते मिळवण्यासाठी तिथेच तप कर.
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः। त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः॥६.४.
सूतोवाच: हे ऐकून, महर्षी विश्वामित्र त्रिशंकूसह तिथे लगेच गेले.
पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम्। त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा॥६.४.
देवतांच्या मार्गाने पाताळात प्रवेश करून, त्यानं श्रेष्ठ राजा त्रिशंकूचं विधिपूर्वक स्नान घातलं.
स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात्। चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः॥६.४.
राजा जसा स्नान करून हाटकेश्वराचं दर्शन घेतलं, त्याच क्षणी तो चांडाळत्वातून मुक्त झाला आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला.
ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम्। दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्॥६.४.
मग त्या पवित्र झालेल्या, नम्र झालेल्या राजाला ऋषीनं सांगितलं—'राजेंद्र, सुदैवाने तू आता चांडाळत्वातून मुक्त झालास.'
दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः। तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता॥६.४.
सुदैवाने तुला श्रेष्ठ तेज आणि तप मिळालं; म्हणून इथेच विधिपूर्वक आणि योग्य दक्षिणेसह यज्ञ कर.
येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता। त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्॥६.४.
या यज्ञामुळे तुला हृदयात असलेली सिद्धी मिळेल; तुझ्यासाठी मी स्वतः ब्रह्मदेवाकडे जाऊन विनंती करीन.
मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे। तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान्। आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम॥६.४.
तुझ्या यज्ञात सर्व देवांमध्ये जो प्रथम भाग घेतो, त्यासाठी ब्रह्मलोकातून सर्व यज्ञसामग्री इथे आण, तोपर्यंत मी परत येईन.
बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः। पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः॥६.४.
'ठीक आहे' असं म्हणून, त्या दृढ व्रती ऋषीनं ब्रह्मदेवाकडे जाऊन वंदन करून हे शब्द सांगितले.
याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह। मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्॥६.४.
मी त्रिशंकु या राजाला यज्ञ घडवून देईन, ज्यामुळे तो आपल्या मानवी देहाने तुझ्या लोकात पोहोचेल, हे पितामह.
तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह। सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः॥६.४.
म्हणून, हे पितामह, सर्व देवतांसह, शिव आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने, त्या यज्ञस्थळी तू ये.
प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम्। सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः॥६.४.
तू स्वतःच्या हाताने यज्ञातील योग्य भाग स्वीकार, कारण तुझ्या कृपेने तो त्रिशंकु देहासह स्वर्गात जाईल.
ब्रह्मोवाच। न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते। मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्॥६.४.
ब्रह्मा म्हणाले: केवळ यज्ञकर्माने आपल्या देहाने स्वर्ग मिळत नाही; देह सोडल्यावरच ब्रह्म मिळते. म्हणून मला असे बोलू नकोस.
वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे। वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै॥६.४.
आम्ही सर्व, ज्यांचे तोंड अग्नि आहे, यज्ञात वेदांनी सांगितलेल्या पद्धतीने, यजमानाच्या कल्याणासाठी हवि स्वीकारतो.
तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज। ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्॥६.४.
म्हणून, द्विजांनी पुन्हा अग्निमुखात हवि टाकावी; मग तुझ्या कृपेने तो नक्कीच स्वर्गाला पोहोचेल.
सूत उवाच। तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः। पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्॥६.५.
सूतमुनी म्हणाले: ब्रह्मदेवांचे हे बोल ऐकून, विश्वामित्र रागाने भरून पितामहाला म्हणाले, 'माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहा.'
याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता। यज्ञेनात्रा(?) नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह॥६.५.
मी त्रिशंकुला योग्य पद्धतीने आणि दक्षिणेसह यज्ञ करवून, या यज्ञाने त्याला स्वर्गात नेईन; हे पितामहा, हे तू पाहा.
एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम्। चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः॥६.५.
असे म्हणून, विश्वामित्र पटकन पृथ्वीवर गेले आणि त्या महान त्रिशंकुच्या यज्ञासाठी मोठ्या प्रयत्नाने तयारी केली.
ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान्। यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे॥६.५.
त्यांनी वेदपारंगत ब्राह्मणांना बोलावून, त्या शुभ वनात, यज्ञासाठी योग्य वेळी दीक्षा दिली.
बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि। तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च॥६.५.
तो स्वतः बुद्धिमान असल्याने अध्वर्यू झाला; त्या यज्ञात शांडिल्य होतार होता आणि गौतम ब्रह्मा होता.
आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः। उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः॥६.५.
च्यवन नावाचा अग्नीध्र झाला, मैत्रावरुण कर्मकांड पाहणारा होता; याज्ञवल्क्य उद्गाता आणि जैमिनी प्रतिहार्ता होता.
प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः। पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः॥६.५.
शंकुवर्ण प्रस्तोता आणि गालव उन्नेता होता; पुलस्त्य ब्राह्मणाच्छंसी आणि गार्ग ऋषीश्रेष्ठ होतार होता.
नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम्। तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः॥६.५.
अत्री नेष्ठा आणि भृगु स्वतः अच्चावाक होता; श्रद्धेने भरलेल्या त्रिशंकुने सर्वांना ऋत्विज नेमले.