एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना। अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले॥६.४.
त्या महात्म्याच्या सोबत, त्या राजाने पृथ्वीवर भटकताना खूप काळ घालवला.
मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः। एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्॥६.४.
द्विजांनो, अशा अनेक तीर्थांमध्ये स्वतंत्रपणे स्नान करूनही तो पापातून किंवा चांडाळपणातून मुक्त झाला नाही.
ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति। तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्॥६.४.
नंतर, तो क्रमाने अर्बुद पर्वताजवळ गेला आणि तिथे चढून पाप नष्ट करणाऱ्या अचलेश्वराचे दर्शन घेतले.
यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः। तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः॥६.४.
त्या महर्षीने त्या देवस्थानातून बाहेर पडताच, त्याला महान ऋषी मार्कंडेय यांनी पाहिले.
सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्। प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर॥६.४.
मार्कंडेय ऋषींनी विश्वामित्र या जगाचा मित्र असलेल्या महर्षीला पाहून विचारले, 'महर्षी, तू आता कुठून आला आहेस?'
कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः। एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने॥६.४.
हा तुझ्यासोबत असलेला रौद्र आणि चांडाळासारखा दिसणारा कोण आहे? हे सर्व मला सांग, हे उत्तम ऋषी.
विश्वामित्र उवाच। एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः। वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः॥६.४.
विश्वामित्र म्हणाले: हा त्रिशंकू नावाने प्रसिद्ध राजा आहे. वसिष्ठांच्या मुलांनी रागाने याला चांडाळ केले आहे.
मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम्। प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि॥६.४.
मी याला वचन दिले आहे की, तू पुन्हा शुद्ध होईपर्यंत मी सात द्वीपांची ही पृथ्वी याच्यासोबत फिरणार आहे.
भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च। नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्॥६.४.
मी या पृथ्वीवर सर्व तीर्थे आणि देवस्थानं फिरून आलो, पण मला शुद्धता मिळाली नाही; आता मी अगदी थकलो आहे.
तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः। द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्॥६.४.
म्हणून मी मोठ्या लाजेने ही सगळी पृथ्वी, बेटं आणि महासागर सोडून इथून निघून जाणार आहे.
मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः। प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्॥६.४.
ब्राह्मण, मला वसिष्ठांच्या मुलांचा उपहासाचा विषय व्हायला नको, किंवा मी दिलेला शब्द मोडायला नको; हे मी तुला खरं सांगतो.
श्रीमार्कंडेय उवाच। यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम। सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज॥६.४.
श्रीमार्कंडेय म्हणाले: जर असंच असेल, तर माझं ऐक—सप्तद्वीपांनी युक्त असलेली ही पृथ्वी सोडून कुठेही जाऊ नकोस.
एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। अस्ति नैर्ऋतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके॥६.४.
या पर्वतापासून नैऋत्य दिशेला, अनर्त नावाच्या देशात, हाटकेश्वर नावाचं एक पवित्र क्षेत्र आहे.
तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः। यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्॥६.४.
तिथे हाटक आणि श्रेष्ठ देवांनी प्रथम लिंग स्थापलं, जे जगात आणि पाताळात हाटकेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम। उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्॥६.४.
द्विजश्रेष्ठा, तिथेच पाताळातील जाह्नवीचं पाणी आहे, जेव्हा शंभूनं लिंग पाताळातून वर काढलं तेव्हा ते पाणी बाहेर आलं.
तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः। करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः॥६.४.
मग पृथ्वीचा राजा तिथे जाऊन, श्रद्धेने पाताळातील जाह्नवीच्या पाण्यात स्नान करावा.
पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः॥६.४.
नंतर त्यानं हाटकेश्वर नावाचं ते लिंग पाहावं; मग तो शुद्ध होईल आणि चांडाळत्वातून मुक्त होईल.
त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम्। ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः॥६.४.
तुलाही हृदयात स्थिर असलेलं श्रेष्ठ कल्याण मिळेल; आणि तुला जे हवं आहे ते मिळवण्यासाठी तिथेच तप कर.
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः। त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः॥६.४.
सूतोवाच: हे ऐकून, महर्षी विश्वामित्र त्रिशंकूसह तिथे लगेच गेले.
पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम्। त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा॥६.४.
देवतांच्या मार्गाने पाताळात प्रवेश करून, त्यानं श्रेष्ठ राजा त्रिशंकूचं विधिपूर्वक स्नान घातलं.
स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात्। चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः॥६.४.
राजा जसा स्नान करून हाटकेश्वराचं दर्शन घेतलं, त्याच क्षणी तो चांडाळत्वातून मुक्त झाला आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला.
ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम्। दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्॥६.४.
मग त्या पवित्र झालेल्या, नम्र झालेल्या राजाला ऋषीनं सांगितलं—'राजेंद्र, सुदैवाने तू आता चांडाळत्वातून मुक्त झालास.'
दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः। तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता॥६.४.
सुदैवाने तुला श्रेष्ठ तेज आणि तप मिळालं; म्हणून इथेच विधिपूर्वक आणि योग्य दक्षिणेसह यज्ञ कर.
येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता। त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्॥६.४.
या यज्ञामुळे तुला हृदयात असलेली सिद्धी मिळेल; तुझ्यासाठी मी स्वतः ब्रह्मदेवाकडे जाऊन विनंती करीन.
मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे। तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान्। आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम॥६.४.
तुझ्या यज्ञात सर्व देवांमध्ये जो प्रथम भाग घेतो, त्यासाठी ब्रह्मलोकातून सर्व यज्ञसामग्री इथे आण, तोपर्यंत मी परत येईन.
बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः। पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः॥६.४.
'ठीक आहे' असं म्हणून, त्या दृढ व्रती ऋषीनं ब्रह्मदेवाकडे जाऊन वंदन करून हे शब्द सांगितले.
याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह। मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्॥६.४.
मी त्रिशंकु या राजाला यज्ञ घडवून देईन, ज्यामुळे तो आपल्या मानवी देहाने तुझ्या लोकात पोहोचेल, हे पितामह.
तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह। सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः॥६.४.
म्हणून, हे पितामह, सर्व देवतांसह, शिव आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने, त्या यज्ञस्थळी तू ये.
प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम्। सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः॥६.४.
तू स्वतःच्या हाताने यज्ञातील योग्य भाग स्वीकार, कारण तुझ्या कृपेने तो त्रिशंकु देहासह स्वर्गात जाईल.
ब्रह्मोवाच। न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते। मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्॥६.४.
ब्रह्मा म्हणाले: केवळ यज्ञकर्माने आपल्या देहाने स्वर्ग मिळत नाही; देह सोडल्यावरच ब्रह्म मिळते. म्हणून मला असे बोलू नकोस.