नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने। तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना॥६.४.
मुनिवर, या तिन्ही लोकांत तुमच्यासाठी काहीही अशक्य नाही. म्हणूनच, माझ्या या दुःखावर काही उपाय करा.
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः। वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः॥६.४.
सूतम्हणाले: त्याचे हे शब्द ऐकून, वसिष्ठांशी स्पर्धा करणारे आणि सर्व ऋषींच्या मध्ये उभे असलेले महर्षी विश्वामित्र बोलले.
अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव। गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्॥६.४.
राजा, मी तुझ्यासाठी असा यज्ञ करीन की, फक्त इच्छित दान दिल्यावर तू त्या क्षणी स्वर्गात जाशील.
त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः। मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः॥६.४.
राजा, वसिष्ठांच्या लोकांनी तुला जरी नाकारले असले, तरी मी तुला पुन्हा राजा करीन; यात काहीही शंका नाही.
तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह। कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः॥६.४.
म्हणून, राजा, माझ्यासोबत तीर्थयात्रेला चल. तीर्थांच्या प्रभावाने तू पुन्हा शुद्ध होशील.
तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः। नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति॥६.४.
त्यामुळे तू यज्ञासाठी योग्य होशील आणि चांडाळपणातून मुक्त होशील. तीर्थस्नानाने नष्ट न होणारे पाप काहीच नाही.
सूत उवाच। एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः। त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्॥६.४.
सूतम्हणाले: असं ठरवून, गाधीपुत्र महर्षीने त्रिशंकूला मागे घेऊन तीर्थयात्रेला सुरुवात केली.
कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले। पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये॥६.४.
ते कुरुक्षेत्र, सरस्वती, प्रभास, कुरुजांगळ, पृथूदक, गया, नैमिष आणि तीन पुष्कर येथे गेले.
वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे। चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे॥६.४.
वाराणसी, प्रयाग, केदार, श्रवण नदी, चित्रकूट, गोकर्ण, शालिग्राम आणि अचलेश्वर येथेही गेले.
शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे। अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च॥६.४.
शुक्लतीर्थ, सुराज्य नावाचे तीर्थ, शुभ दृषद्वती नदी आणि इतर अतिशय पुण्य तीर्थस्थळे व देवळे येथेही गेले.
एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना। अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले॥६.४.
त्या महात्म्याच्या सोबत, त्या राजाने पृथ्वीवर भटकताना खूप काळ घालवला.
मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः। एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्॥६.४.
द्विजांनो, अशा अनेक तीर्थांमध्ये स्वतंत्रपणे स्नान करूनही तो पापातून किंवा चांडाळपणातून मुक्त झाला नाही.
ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति। तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्॥६.४.
नंतर, तो क्रमाने अर्बुद पर्वताजवळ गेला आणि तिथे चढून पाप नष्ट करणाऱ्या अचलेश्वराचे दर्शन घेतले.
यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः। तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः॥६.४.
त्या महर्षीने त्या देवस्थानातून बाहेर पडताच, त्याला महान ऋषी मार्कंडेय यांनी पाहिले.
सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्। प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर॥६.४.
मार्कंडेय ऋषींनी विश्वामित्र या जगाचा मित्र असलेल्या महर्षीला पाहून विचारले, 'महर्षी, तू आता कुठून आला आहेस?'
कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः। एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने॥६.४.
हा तुझ्यासोबत असलेला रौद्र आणि चांडाळासारखा दिसणारा कोण आहे? हे सर्व मला सांग, हे उत्तम ऋषी.
विश्वामित्र उवाच। एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः। वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः॥६.४.
विश्वामित्र म्हणाले: हा त्रिशंकू नावाने प्रसिद्ध राजा आहे. वसिष्ठांच्या मुलांनी रागाने याला चांडाळ केले आहे.
मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम्। प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि॥६.४.
मी याला वचन दिले आहे की, तू पुन्हा शुद्ध होईपर्यंत मी सात द्वीपांची ही पृथ्वी याच्यासोबत फिरणार आहे.
भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च। नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्॥६.४.
मी या पृथ्वीवर सर्व तीर्थे आणि देवस्थानं फिरून आलो, पण मला शुद्धता मिळाली नाही; आता मी अगदी थकलो आहे.
तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः। द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्॥६.४.
म्हणून मी मोठ्या लाजेने ही सगळी पृथ्वी, बेटं आणि महासागर सोडून इथून निघून जाणार आहे.
मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः। प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्॥६.४.
ब्राह्मण, मला वसिष्ठांच्या मुलांचा उपहासाचा विषय व्हायला नको, किंवा मी दिलेला शब्द मोडायला नको; हे मी तुला खरं सांगतो.
श्रीमार्कंडेय उवाच। यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम। सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज॥६.४.
श्रीमार्कंडेय म्हणाले: जर असंच असेल, तर माझं ऐक—सप्तद्वीपांनी युक्त असलेली ही पृथ्वी सोडून कुठेही जाऊ नकोस.
एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। अस्ति नैर्ऋतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके॥६.४.
या पर्वतापासून नैऋत्य दिशेला, अनर्त नावाच्या देशात, हाटकेश्वर नावाचं एक पवित्र क्षेत्र आहे.
तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः। यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्॥६.४.
तिथे हाटक आणि श्रेष्ठ देवांनी प्रथम लिंग स्थापलं, जे जगात आणि पाताळात हाटकेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम। उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्॥६.४.
द्विजश्रेष्ठा, तिथेच पाताळातील जाह्नवीचं पाणी आहे, जेव्हा शंभूनं लिंग पाताळातून वर काढलं तेव्हा ते पाणी बाहेर आलं.
तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः। करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः॥६.४.
मग पृथ्वीचा राजा तिथे जाऊन, श्रद्धेने पाताळातील जाह्नवीच्या पाण्यात स्नान करावा.
पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः॥६.४.
नंतर त्यानं हाटकेश्वर नावाचं ते लिंग पाहावं; मग तो शुद्ध होईल आणि चांडाळत्वातून मुक्त होईल.
त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम्। ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः॥६.४.
तुलाही हृदयात स्थिर असलेलं श्रेष्ठ कल्याण मिळेल; आणि तुला जे हवं आहे ते मिळवण्यासाठी तिथेच तप कर.
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः। त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः॥६.४.
सूतोवाच: हे ऐकून, महर्षी विश्वामित्र त्रिशंकूसह तिथे लगेच गेले.
पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम्। त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा॥६.४.
देवतांच्या मार्गाने पाताळात प्रवेश करून, त्यानं श्रेष्ठ राजा त्रिशंकूचं विधिपूर्वक स्नान घातलं.