क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः। मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः॥६.४.
तेथे मुंगूस आणि साप, घुबडं आणि कावळे, उंदीर आणि रानगायी, तर बिबटे आणि इतर अनेक प्राणी एकमेकांसोबत खेळत होते.
अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम्। स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्॥६.४.
मग त्या नदीच्या काठावर, तपस्वींच्या समूहाने वेढलेला, स्वाध्यायात आणि संयमात मग्न असलेला, तपश्चर्येचा खजिना असलेला विश्वामित्र त्याला दिसला.
तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम्। चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्॥६.४.
त्याने एक तेजस्वी, तपाच्या ज्वाळेसारखा झगमगणारा, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घातलेला आणि शालवृक्षाखाली आसरा घेतलेला तपस्वी पाहिला.
अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम्। अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्॥६.४.
मग तो राजाही, अजून दूर असतानाच, त्या तपस्व्याला अष्टांग नमस्कार करून, आपले नाव सांगत पुढे गेला.
तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः। यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः॥६.४.
तो तेथे उभा राहून, हात जोडून, ज्या क्रमाने आणि वयाने मोठे आहेत अशा इतर शिष्यांनाही मोठ्या श्रद्धेने नमस्कार करू लागला.
धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम्। चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः॥६.४.
पण जेव्हा त्यांनी त्या राजाला पाहिले, त्याचे अंग धूळ आणि मळाने माखलेले होते, तेव्हा त्याच्या शरीरावरच्या खुणांवरून त्याला चांडाळ समजले.
भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः। धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्॥६.४.
तेव्हा त्यांनी त्याला कडक शब्दांत ओरडले, काहींनी 'शर्मा!' असे म्हणून, पुन्हा पुन्हा 'इथून जा, इथून जा!' असे सांगितले.
कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे। वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे॥६.४.
अरे पापी, तू कोण आहेस? या ऋषींच्या श्रेष्ठ आश्रमात, वेदांच्या गजराने भरलेल्या आणि सज्जनांनाही दुर्मिळ असलेल्या या ठिकाणी कसा आलास?
तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव। दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्॥६.४.
म्हणून, इथल्या कुठल्या तपस्व्याने तुला शाप देण्यापूर्वी, जो तुझ्या प्राणांनाही नष्ट करू शकतो, पटकन निघून जा.
त्रिशंकुरुवाच। त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः। शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः॥६.४.
त्रिशंकु म्हणाला: मी त्रिशंकु नावाचा राजा आहे, सूर्यवंशात जन्मलेला. वसिष्ठांच्या पुत्रांनी मला शाप देऊन चांडाळत्वात ढकलले आहे.
सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः। विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा॥६.४.
म्हणून मी शरण आलो आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, या शापातून मुक्त व्हावे म्हणून. विश्वामित्र, जगाचा मित्र, हाच माझा शेवटचा आधार आहे.
विश्वामित्र उवाच। वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः। तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः॥६.४.
विश्वामित्र म्हणाले: तू वसिष्ठांपेक्षा कमी नाहीस, त्यांच्या पुत्रांपेक्षा तर अजिबातच नाहीस; मग त्यांनी तुला एवढ्या पापी अवस्थेत का टाकले?
कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम। प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः॥६.४.
राजांनो, तू त्यांच्याविरुद्ध काय अपराध केला? तू कोणाचा जीव घेतलास का, की कोणत्या स्त्रीचा अपमान केला?
त्रिशंकुरुवाच। अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति। मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्॥६.४.
त्रिशंकु म्हणाला: या शरीरानेच स्वर्गात जाण्यासाठी मी वसिष्ठ ऋषींना यज्ञ करण्याची विनंती केली.
तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते। अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप॥६.४.
त्यांनी सांगितले, 'असं कोणतंही यज्ञ नाही, ज्यामुळे हेच शरीर घेऊन स्वर्गात जाता येईल; शरीर बदलल्याशिवाय नाही.'
तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति। स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः॥६.४.
हे ऐकून मी म्हणालो, 'जर तुम्ही मला या शरीराने यज्ञाच्या सामर्थ्याने स्वर्गात नेणार नसाल, तर मी आज दुसरा गुरु शोधीन — यात शंका नाही.'
तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः। एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर॥६.४.
हे कळल्यावर त्या ऋषींनी सांगितले, 'जे तुझ्यासाठी योग्य आहे ते कर.'
ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान्। प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्॥६.४.
मग त्यांनी मला नाकारल्यावर, मी त्यांच्या कठोर स्वभावाच्या पुत्रांकडे गेलो आणि वसिष्ठांनी जे सांगितले ते सर्व त्यांना सांगितले.
ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम। नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः॥६.४.
त्यामुळे, दु:खाने व्याकुळ झालेल्या त्या पुत्रांनी मला शाप दिला, हे श्रेष्ठ ऋषी, आणि मला या चांडाळ अवस्थेत ढकलले.
सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः(?)। आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर॥६.४.
म्हणून मी मनात तुझा ध्यास घेत, दूरवरून इथे आलो आहे, हे ऋषिराज, कुरुक्षेत्रात तुझ्यावर मोठी आशा ठेवून.
नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने। तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना॥६.४.
मुनिवर, या तिन्ही लोकांत तुमच्यासाठी काहीही अशक्य नाही. म्हणूनच, माझ्या या दुःखावर काही उपाय करा.
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः। वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः॥६.४.
सूतम्हणाले: त्याचे हे शब्द ऐकून, वसिष्ठांशी स्पर्धा करणारे आणि सर्व ऋषींच्या मध्ये उभे असलेले महर्षी विश्वामित्र बोलले.
अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव। गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्॥६.४.
राजा, मी तुझ्यासाठी असा यज्ञ करीन की, फक्त इच्छित दान दिल्यावर तू त्या क्षणी स्वर्गात जाशील.
त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः। मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः॥६.४.
राजा, वसिष्ठांच्या लोकांनी तुला जरी नाकारले असले, तरी मी तुला पुन्हा राजा करीन; यात काहीही शंका नाही.
तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह। कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः॥६.४.
म्हणून, राजा, माझ्यासोबत तीर्थयात्रेला चल. तीर्थांच्या प्रभावाने तू पुन्हा शुद्ध होशील.
तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः। नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति॥६.४.
त्यामुळे तू यज्ञासाठी योग्य होशील आणि चांडाळपणातून मुक्त होशील. तीर्थस्नानाने नष्ट न होणारे पाप काहीच नाही.
सूत उवाच। एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः। त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्॥६.४.
सूतम्हणाले: असं ठरवून, गाधीपुत्र महर्षीने त्रिशंकूला मागे घेऊन तीर्थयात्रेला सुरुवात केली.
कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले। पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये॥६.४.
ते कुरुक्षेत्र, सरस्वती, प्रभास, कुरुजांगळ, पृथूदक, गया, नैमिष आणि तीन पुष्कर येथे गेले.
वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे। चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे॥६.४.
वाराणसी, प्रयाग, केदार, श्रवण नदी, चित्रकूट, गोकर्ण, शालिग्राम आणि अचलेश्वर येथेही गेले.
शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे। अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च॥६.४.
शुक्लतीर्थ, सुराज्य नावाचे तीर्थ, शुभ दृषद्वती नदी आणि इतर अतिशय पुण्य तीर्थस्थळे व देवळे येथेही गेले.