ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम्। द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्॥६.३.
मग रात्री, आपलं लोकशून्य नगर गाठून, तो दरवाजाजवळ उभा राहिला आणि मंत्र्यांसह असलेल्या आपल्या मुलाला बोलावलं.
कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम्। दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः॥६.३.
मुलांपासून दूर उभा राहून, त्या महात्मा वसिष्ठांनी शाप कसा आला याचा सर्व वृत्तांत सांगितला.
वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत्। बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः॥६.३.
त्याचं ते वज्राघातासारखं बोलणं ऐकून, त्यांच्या चेहऱ्यावर अश्रू दाटले आणि ते सर्व शोकाने रडू लागले.
हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल। त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः॥६.३.
"हाय नाथा! हाय महाराजा! हाय, नेहमी धर्मावर प्रेम करणाऱ्या! तुझ्याविना आम्ही आज इतके दुःखी कसे जगू?"
किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम्। शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च॥६.३.
ही वसिष्ठ नावाच्या दुष्ट लोकांनी काय केलं? त्यांनी स्वतः यज्ञ करणाऱ्याला आणि विशेष करून विनता याला शाप दिला.
ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम्। अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्॥६.३.
राजांमध्ये वाघासारख्या, आम्ही आमचं घरदार आणि सर्व संपत्ती सोडून, नक्कीच तुझ्यासोबत जातीबाहेरचं जीवन स्वीकारू.
त्रिशंकुरुवाच। भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल। तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्॥६.३.
त्रिशंकू म्हणाला: जर तुमचं माझ्यावर निखळ भक्ती असेल, तर आत्ता सर्वांनी माझ्या मुलाला या यज्ञाचा प्रमुख करा.
हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः। नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्॥६.३.
हरिश्चंद्र हा माझा मोठा आणि अत्यंत प्रिय मुलगा आहे; तुम्ही कोणतीही चिंता न करता, लगेच त्याला माझ्या जागी बसवा.
अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम्। मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्॥६.३.
माझ्या मनात जे ठरवलंय ते मी नक्की करीन; नाहीतर मृत्यूला सामोरा जाईन किंवा हेच शरीर घेऊन देवांच्या लोकात पोहोचेन.
एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः। जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः॥६.३.
असं म्हणून, त्या राजाने सर्वांना मागे सोडून, हळूहळू पायाने चालत, जंगलाचा रस्ता धरला.
तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम्। राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः॥६.३.
त्या चांगल्या मंत्र्यांनी लगेचच त्याच्या सर्वांना मान्य असलेल्या मुलाला गादीवर बसवलं, आणि ढोल-वाद्यांच्या गजरात राज्याभिषेक केला.
सूत उवाच। त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम्। मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्॥६.४.
सूतमुनी म्हणाले: त्रिशंकूचा विचार करत, महर्षी विश्वामित्र यांनी मनात खूप काळ विचार करून शेवटी ठाम निश्चय केला.
विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये। यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्॥६.४.
विश्वामित्रांशिवाय या तिन्ही लोकांत असा कोणी नाही, जो मला या भयंकर दुःखातून वाचवू शकेल.
कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम्। सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः॥६.४.
कुरुक्षेत्राकडे जाण्याचा निर्धार करून, तो पुढे निघाला. तो फार थकला होता, भूक आणि तहान लागली होती, आणि वाट विचारतच चालत होता.
ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः। यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः॥६.४.
काही काळाने तो राजा कुरुक्षेत्रात पोहोचला आणि मग प्रयत्नपूर्वक विश्वामित्रांच्या आश्रमाचा शोध घेऊ लागला.
एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा। सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्॥६.४.
अशा शोधात असताना, त्या राजाने दूरवरून गडद झाडांचा घड पाहिला.
उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः। आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः॥६.४.
वरती बगळे आणि हंस इकडेतिकडे भटकत होते, आजूबाजूला राखी आणि बदकं, आणि इतर जलपक्षीही सर्वत्र दिसत होते.
स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः। प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः॥६.४.
तेथे पाणी आहे असं वाटून, तहानलेला राजा आनंदाने आणि उत्साहाने पुढे धावला; पाण्याच्या आणि वाऱ्याच्या स्पर्शाने त्याचा थकवा दूर झाला.
अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम्। आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्॥६.४.
मग त्याला एक सुंदर, मनमोहक, सौम्य जीवांनी वसलेला, नदीच्या काठी असलेला आणि मनातील दुःख दूर करणारा आश्रम दिसला.
पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम्। विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः॥६.४.
सर्व बाजूंनी फुललेली आणि फळांनी लगडलेली झाडं, आणि विविध गोड आवाज करणाऱ्या सुंदर पक्ष्यांनी तो आश्रम निनादत होता.
क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः। मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः॥६.४.
तेथे मुंगूस आणि साप, घुबडं आणि कावळे, उंदीर आणि रानगायी, तर बिबटे आणि इतर अनेक प्राणी एकमेकांसोबत खेळत होते.
अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम्। स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्॥६.४.
मग त्या नदीच्या काठावर, तपस्वींच्या समूहाने वेढलेला, स्वाध्यायात आणि संयमात मग्न असलेला, तपश्चर्येचा खजिना असलेला विश्वामित्र त्याला दिसला.
तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम्। चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्॥६.४.
त्याने एक तेजस्वी, तपाच्या ज्वाळेसारखा झगमगणारा, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घातलेला आणि शालवृक्षाखाली आसरा घेतलेला तपस्वी पाहिला.
अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम्। अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्॥६.४.
मग तो राजाही, अजून दूर असतानाच, त्या तपस्व्याला अष्टांग नमस्कार करून, आपले नाव सांगत पुढे गेला.
तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः। यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः॥६.४.
तो तेथे उभा राहून, हात जोडून, ज्या क्रमाने आणि वयाने मोठे आहेत अशा इतर शिष्यांनाही मोठ्या श्रद्धेने नमस्कार करू लागला.
धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम्। चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः॥६.४.
पण जेव्हा त्यांनी त्या राजाला पाहिले, त्याचे अंग धूळ आणि मळाने माखलेले होते, तेव्हा त्याच्या शरीरावरच्या खुणांवरून त्याला चांडाळ समजले.
भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः। धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्॥६.४.
तेव्हा त्यांनी त्याला कडक शब्दांत ओरडले, काहींनी 'शर्मा!' असे म्हणून, पुन्हा पुन्हा 'इथून जा, इथून जा!' असे सांगितले.
कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे। वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे॥६.४.
अरे पापी, तू कोण आहेस? या ऋषींच्या श्रेष्ठ आश्रमात, वेदांच्या गजराने भरलेल्या आणि सज्जनांनाही दुर्मिळ असलेल्या या ठिकाणी कसा आलास?
तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव। दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्॥६.४.
म्हणून, इथल्या कुठल्या तपस्व्याने तुला शाप देण्यापूर्वी, जो तुझ्या प्राणांनाही नष्ट करू शकतो, पटकन निघून जा.
त्रिशंकुरुवाच। त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः। शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः॥६.४.
त्रिशंकु म्हणाला: मी त्रिशंकु नावाचा राजा आहे, सूर्यवंशात जन्मलेला. वसिष्ठांच्या पुत्रांनी मला शाप देऊन चांडाळत्वात ढकलले आहे.