वसिष्ठ उवाच। अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया। तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि॥६.२.
वसिष्ठ म्हणाले, 'मी कधीही खोटं बोललो नाही, अगदी गंमतीनेसुद्धा नाही. म्हणून असं यज्ञ नाही, पण तू खरं यज्ञ करायचं म्हणतोस.'
त्रिशंकुरुवाच। यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः। स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो॥६.२.
त्रिशंकू म्हणाला, 'ब्राह्मणश्रेष्ठा, जर तू मला या देहासकट स्वर्ग देणारा यज्ञ घडवू शकत नसशील, तर—'
तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण। अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम्। शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम॥६.२.
'मग ब्राह्मणाच्या तपश्चर्येची शक्ती काय उपयोगाची, हे बुद्धिमान? आता माझं स्पष्ट बोलणं ऐक, या सर्व ऋषी आणि इतर श्रेष्ठ द्विजांच्या उपस्थितीत.'
यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत्। तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्॥६.२.
'जर तू माझं पुन्हा पुन्हा सांगितलेलं ऐकूनही केलं नाहीस, तर मी स्वतःच यज्ञ करीन आणि दुसऱ्या ब्राह्मणाला गुरु नेमीन.'
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः। तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते॥६.२.
सूतम्हणाले, 'त्याचं बोलणं ऐकून भगवंत वसिष्ठ मोठ्याने हसले आणि म्हणाले, "राजा, जसं वाटतं तसं कर."'
सूत उवाच। ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम्। ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः॥६.३.
सूतम्हणाले, 'मग त्याने पुन्हा वसिष्ठ ऋषींना वंदन केलं आणि जिथे वसिष्ठांचे शेकडो मुले होती तिथे गेला.'
तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः। वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्॥६.३.
त्यांनीही वाकून त्याच विषयावर त्यांना सांगितलं; आणि त्यांनीही वसिष्ठांनी सांगितलेलं सर्व त्याला सांगितलं.
ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना। अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः॥६.३.
मग त्याने पुन्हा त्यांना सांगितलं, 'तुमचे वडील आता मला या देहासकट स्वर्गात नेऊ शकत नाहीत; त्यांनी नकार दिला आहे.'
तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम्। परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्॥६.३.
म्हणून, जर तुम्ही आता माझ्यासाठी यज्ञ केला नाही, तर मी लवकरच तुम्हाला सोडून दुसरा पुरोहित नेमीन.
यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम्। अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः॥६.३.
जो मला या देहासकट यज्ञाच्या सामर्थ्याने देवांच्या लोकात नेईल, त्यालाच मी स्वीकारीन, गुरुंच्या मुलांनो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः। परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः॥६.३.
त्याचं बोलणं ऐकून ते सर्व श्रेष्ठ ऋषी फार रागावले आणि त्याला कठोर शब्दांत उत्तर दिलं.
यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि। तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः॥६.३.
'तू आपल्या हितासाठी वागणाऱ्या गुरूला सोडलंस, म्हणून तू पापी झालास; आता तू पापी चांडाळ हो आणि लोकांनी निंदिला जाशील.'
अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः। बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्॥६.३.
मग त्यांच्या बोलण्यानंतर त्या क्षणीच राजा विकृत देहाचा, चांडाळासारखा आणि कुरूप झाला.
यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः। कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः॥६.३.
त्याचा कंबरेचा भाग बारीक, मान सुकलेली, डोळे पिंगट, नाक वाकडं, अंग काळं, रंग शंकेसारखा आणि अंगाला वाईट वास सुटलेला.
अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः। चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः॥६.३.
असा विकृत आणि चांडाळासारखा स्वतःला पाहून राजा लगेच लाजेने खाली मान घालून उभा राहिला.
याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः। सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः। काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः॥६.३.
त्या ब्राह्मणांनी पुन्हा पुन्हा 'जा, जा' असं ओरडून हाकललं, आणि सर्व बाजूंनी मोकाट कुत्र्यांनी त्रास दिला; तो कावळा किंवा कोकिळेसारखा दिसत होता आणि फाटकी वस्त्रं अंगावर घातली होती.
ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः। किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति॥६.३.
मग तो मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला, विचार करू लागला — "आता मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कधी आणि कशी शांती मिळेल?"
किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम्। तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः॥६.३.
मी इतका मूर्ख असूनही हे दुर्मिळ स्थान का मिळवायचं म्हणून इच्छिलं? त्याच्या प्रभावामुळे माझ्या घराण्याचा धर्मसुद्धा माझ्याकडून सुटला आहे."
किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम्। भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे॥६.३.
आज मी पाण्यात उडी मारू का, की धगधगत्या आगीत जाऊ? की विष खाऊन मरावं? आज माझा मृत्यू कसा येईल?"
अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम्। तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया॥६.३.
या अवस्थेत, मी माझ्या त्या पत्नींकडे कसा पाहू — ज्या माझ्यासोबत पूर्वी खेळत होत्या, आणि आता माझं शरीर असं झालंय?"
कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान्। वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्॥६.३.
माझे मुलगे, नातवंडं, मित्र, नातेवाईक आणि इतर सेवक — या सर्वांना मी पुन्हा कसा सामोरा जाऊ?"
तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः॥६.३.
आज मी अशा अवस्थेत आहे हे समजल्यावर, ते सर्व निःशंकपणे आनंदी होतील."
ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः। तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः॥६.३.
ज्यांना मी दान देऊन तृप्त केलं, वेदपारंगत ब्राह्मण — ते आज माझ्या या स्थितीचं ऐकून दुःखी होतील."
तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः। कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्॥६.३.
माझ्या हितासाठी नेहमीच झटणारे, प्रिय मित्रसुद्धा — मला असं पाहून, त्यांच्या नशिबात जे येईल त्याला सामोरे जातील."
भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः। मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति॥६.३.
माझ्या घरातले, साठ वर्षांचे, मदाने उन्मत्त, श्रेष्ठ जातीचे हत्ती — आज माझ्याशिवाय त्यांना एकमेकांशी लढायला कोण पाठवणार?"
अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः। कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना॥६.३.
माझे ते उत्तम, बलवान, विविध रंगांचे, चांगले प्रशिक्षित घोडे — मी नसताना, त्यांच्या वेगवेगळ्या चालीत कोण त्यांना वश करील?"
तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः। मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः॥६.३.
माझे कुलीन, युद्धात गर्विष्ठ असे सेवक — आज मी नसताना, ते इतके दुःखी होऊन कोणाकडे जातील?"
संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक्। कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः॥६.३.
माझा खजिना, जो पूर्वी अमाप रत्नांनी भरलेला होता आणि आता कमी झाला आहे — माझ्याशिवाय तो कोणाच्या संरक्षणाखाली राहील?"
तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत्। भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्॥६.३.
माझ्या मोठ्या धान्याच्या राशी, गायी, मेंढ्या — आता त्यांची संख्या कमी झाली आहे — मी आणि माझ्या आवडत्या लोकांशिवाय त्यांचं रक्षण कसं होईल?"
एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः। जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः॥६.३.
अशा अनेक प्रकारे विलाप करत, दुःखाने भरलेला राजा हळूहळू पायी चालत नगराच्या बाहेर गेला.