ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दीनेभ्यश्च विशेषतः। व्रतानि च प्रचीर्णानि रक्षिताः शरणागताः॥६.२.
त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आणि विशेषतः गरिबांना दान दिले, व्रते पाळली आणि जे शरण आले त्यांचे रक्षण केले.
पुत्रवल्लालिता लोकाः शत्रवश्च निषूदिताः। भ्रांतानि भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च। तपस्विभ्यो यथाकामं यच्छता वांछितं धनम्॥६.२.
त्याने आपल्या प्रजेला मुलांप्रमाणे जपले, शत्रूंना संपवले, पृथ्वीवरील सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि देवळांना भेट दिली, आणि तपस्वींना त्यांच्या इच्छेनुसार धन दिले.
कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः। तेन प्रोक्तः सभामध्ये संस्थितो नतिपूर्वकम्॥६.२.
काही काळानंतर, भगवंत वसिष्ठ ऋषी सभेमध्ये उभे असताना, त्यांना आदरपूर्वक संबोधण्यात आले.
त्रिशंकुरुवाच। भगवन्यष्टुमिच्छामि तेन यज्ञेन सांप्रतम्। गम्यते त्रिदिवं येन सशरीरेण सत्वरम्॥६.२.
त्रिशंकू म्हणाला: भगवन्, मी असा यज्ञ करायची इच्छा आहे, ज्यामुळे मनुष्य आपल्या शरीरासह त्वरेने स्वर्गात जाऊ शकतो.
तस्मात्कुरु प्रसादं मे संभारानाहर द्रुतम्। तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं यथार्हान्ब्राह्मणांस्तथा॥६.२.
म्हणून कृपा करून मला मदत करा; त्या यज्ञासाठी लागणाऱ्या सर्व वस्तू आणि योग्य ब्राह्मण लवकर जमवा, जेणेकरून यज्ञ यशस्वी होईल.
वसिष्ठ उवाच। न स कश्चित्क्रतुर्येन गम्यते त्रिदिवं नृप। अनेनैव शरीरेण सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥६.२.
वसिष्ठ म्हणाले: राजन्, असा कोणताही यज्ञ नाही, ज्यामुळे हेच शरीर घेऊन स्वर्गात जाता येईल; हे मी सत्य सांगतो.
अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये प्रोक्ताः प्राक्स्वयंभुवा। अन्यदेहांतरे स्वर्गः प्राप्यते तैः कृतैर्नृप॥६.२.
अग्निष्टोम वगैरे जे यज्ञ स्वयंभूने सांगितले आहेत, त्यांचे फळ म्हणजे दुसऱ्या जन्मात स्वर्गप्राप्ती होते, हे राजन्.
यदि वा पृथिवीपाल त्वया यज्ञप्रभावतः। पार्थिवो वा द्विजो वाथ वैश्यो वान्यतरोऽपि वा॥६.२.
राजा असो, ब्राह्मण असो, वैश्य असो किंवा कुणीही असो, जर यज्ञाच्या प्रभावाने —
स्वयं दृष्टः श्रुतो वापि संजातोऽत्र धरातले। स्वर्गं गतः शरीरेण सहितस्तत्प्रकीर्तय॥६.२.
तू जर पृथ्वीवर कुणाला स्वतः पाहिलं असेल, ऐकलं असेल, किंवा माहित असेल की तो आपलं शरीर घेऊन स्वर्गात गेला, तर त्याचं नाव सांग.
त्रिशंकुरुवाच। नासाध्यं विद्यते ब्रह्मंस्तवाहं वेद्मि तत्त्वतः। तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मनसेप्सितम्॥६.२.
त्रिशंकू म्हणाला, 'ब्रह्मण, तुझ्यासाठी काहीच अशक्य नाही, हे मी खरोखरच जाणतो. म्हणून माझी इच्छा पूर्ण होईल अशी कृपा माझ्यावर कर.'
वसिष्ठ उवाच। अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया। तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि॥६.२.
वसिष्ठ म्हणाले, 'मी कधीही खोटं बोललो नाही, अगदी गंमतीनेसुद्धा नाही. म्हणून असं यज्ञ नाही, पण तू खरं यज्ञ करायचं म्हणतोस.'
त्रिशंकुरुवाच। यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः। स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो॥६.२.
त्रिशंकू म्हणाला, 'ब्राह्मणश्रेष्ठा, जर तू मला या देहासकट स्वर्ग देणारा यज्ञ घडवू शकत नसशील, तर—'
तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण। अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम्। शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम॥६.२.
'मग ब्राह्मणाच्या तपश्चर्येची शक्ती काय उपयोगाची, हे बुद्धिमान? आता माझं स्पष्ट बोलणं ऐक, या सर्व ऋषी आणि इतर श्रेष्ठ द्विजांच्या उपस्थितीत.'
यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत्। तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्॥६.२.
'जर तू माझं पुन्हा पुन्हा सांगितलेलं ऐकूनही केलं नाहीस, तर मी स्वतःच यज्ञ करीन आणि दुसऱ्या ब्राह्मणाला गुरु नेमीन.'
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः। तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते॥६.२.
सूतम्हणाले, 'त्याचं बोलणं ऐकून भगवंत वसिष्ठ मोठ्याने हसले आणि म्हणाले, "राजा, जसं वाटतं तसं कर."'
सूत उवाच। ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम्। ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः॥६.३.
सूतम्हणाले, 'मग त्याने पुन्हा वसिष्ठ ऋषींना वंदन केलं आणि जिथे वसिष्ठांचे शेकडो मुले होती तिथे गेला.'
तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः। वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्॥६.३.
त्यांनीही वाकून त्याच विषयावर त्यांना सांगितलं; आणि त्यांनीही वसिष्ठांनी सांगितलेलं सर्व त्याला सांगितलं.
ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना। अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः॥६.३.
मग त्याने पुन्हा त्यांना सांगितलं, 'तुमचे वडील आता मला या देहासकट स्वर्गात नेऊ शकत नाहीत; त्यांनी नकार दिला आहे.'
तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम्। परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्॥६.३.
म्हणून, जर तुम्ही आता माझ्यासाठी यज्ञ केला नाही, तर मी लवकरच तुम्हाला सोडून दुसरा पुरोहित नेमीन.
यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम्। अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः॥६.३.
जो मला या देहासकट यज्ञाच्या सामर्थ्याने देवांच्या लोकात नेईल, त्यालाच मी स्वीकारीन, गुरुंच्या मुलांनो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः। परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः॥६.३.
त्याचं बोलणं ऐकून ते सर्व श्रेष्ठ ऋषी फार रागावले आणि त्याला कठोर शब्दांत उत्तर दिलं.
यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि। तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः॥६.३.
'तू आपल्या हितासाठी वागणाऱ्या गुरूला सोडलंस, म्हणून तू पापी झालास; आता तू पापी चांडाळ हो आणि लोकांनी निंदिला जाशील.'
अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः। बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्॥६.३.
मग त्यांच्या बोलण्यानंतर त्या क्षणीच राजा विकृत देहाचा, चांडाळासारखा आणि कुरूप झाला.
यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः। कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः॥६.३.
त्याचा कंबरेचा भाग बारीक, मान सुकलेली, डोळे पिंगट, नाक वाकडं, अंग काळं, रंग शंकेसारखा आणि अंगाला वाईट वास सुटलेला.
अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः। चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः॥६.३.
असा विकृत आणि चांडाळासारखा स्वतःला पाहून राजा लगेच लाजेने खाली मान घालून उभा राहिला.
याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः। सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः। काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः॥६.३.
त्या ब्राह्मणांनी पुन्हा पुन्हा 'जा, जा' असं ओरडून हाकललं, आणि सर्व बाजूंनी मोकाट कुत्र्यांनी त्रास दिला; तो कावळा किंवा कोकिळेसारखा दिसत होता आणि फाटकी वस्त्रं अंगावर घातली होती.
ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः। किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति॥६.३.
मग तो मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला, विचार करू लागला — "आता मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कधी आणि कशी शांती मिळेल?"
किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम्। तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः॥६.३.
मी इतका मूर्ख असूनही हे दुर्मिळ स्थान का मिळवायचं म्हणून इच्छिलं? त्याच्या प्रभावामुळे माझ्या घराण्याचा धर्मसुद्धा माझ्याकडून सुटला आहे."
किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम्। भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे॥६.३.
आज मी पाण्यात उडी मारू का, की धगधगत्या आगीत जाऊ? की विष खाऊन मरावं? आज माझा मृत्यू कसा येईल?"
अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम्। तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया॥६.३.
या अवस्थेत, मी माझ्या त्या पत्नींकडे कसा पाहू — ज्या माझ्यासोबत पूर्वी खेळत होत्या, आणि आता माझं शरीर असं झालंय?"