क्रीडंति नकुला यत्र सार्धं सर्पैःप्रहर्षिताः। पञ्चाननाश्च मातंगैर्वृषदंशास्तथाखुभिः। काकाः कौशिकसंघैश्च वैरभावविवर्जिताः॥६.१.
तेथे मुंगूस आणि साप आनंदाने एकत्र खेळतात; पाच तोंडांचे माकडे आणि हत्ती, वृषदंश आणि उंदीर, कावळे आणि बगळ्यांचे थवे — हे सर्व एकमेकांशी वैरभाव न ठेवता खेळतात.
ततश्च भगवान्रुद्रो दृष्ट्वाश्रमपदं तदा। नग्नः कपालमादाय भिक्षार्थं प्रविवेश सः॥६.१.
मग भगवान रुद्र, तो आश्रम पाहून, नग्न अवस्थेत आणि कवटी घेऊन, भिक्षा मागण्यासाठी आत गेला.
अथ तस्य समालोक्य रूपं गात्रसमुद्भवम्। अदृष्टपूर्वं तापस्यः सर्वाः कामवशं गताः॥६.१.
त्याचं शरीरातून प्रकट झालेलं, पूर्वी कधीही न पाहिलेलं रूप पाहून, सर्व तपस्विनी स्त्रिया कामवश झाल्या.
गृहकर्म परित्यज्य गुरुशुश्रूषणानि च। मिथः संभाषणं चक्रुः स्थानेस्थाने च ताः स्थिताः॥६.१.
घरकाम आणि गुरुंची सेवा सोडून, त्या सर्वजणी वेगवेगळ्या ठिकाणी उभ्या राहून एकमेकींशी बोलू लागल्या.
एका सा कापि धन्या या चक्रे तस्यावगूहनम्। विश्रब्धा सर्वगात्रेषु तापसस्य महात्मनः॥६.१.
त्यातील एक भाग्यवान स्त्री, त्या महात्मा तपस्व्याला पूर्ण विश्वासाने दोन्ही हातांनी मिठी मारली.
तथान्याः कौतुकाविष्टा धावंत्यः सर्वतोदिशम्। दृश्यंते तं समुद्दिश्य विस्तारितविलोचनाः॥६.१.
इतर जणी, कुतूहलाने भरलेल्या, सर्व दिशांना धावत, मोठ्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहू लागल्या.
काश्चिदर्द्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकांजितेक्षणाः। अर्धसंयमितैः कैशैस्तथान्यास्त्यक्तबालकाः॥६.१.
काही स्त्रिया अंगावर अर्धवट उट लावलेल्या होत्या, काहींनी फक्त एक डोळा शोभवला होता, तर काहींनी अर्धवट केस विंचरलेले होते आणि आपल्या लहान मुलांना सोडून दिले होते.
एवमालोक्यमानः स कामिनीभिर्महेश्वरः। बभ्राम राजमार्गेण भिक्षां देहीति कीर्तयन्॥६.१.
अशा रीतीने त्या कामातुर स्त्रियांमध्ये महेश्वर दिसत असताना, तो राजमार्गावरून 'या देहाला भिक्षा द्या' असे म्हणत फिरू लागला.
अथ ते मुनयो दृष्ट्वा तं तथा विगतांबरम्। कामोद्भवकरंस्त्रीणां प्रोचुः कोपारुणेक्षणाः॥६.१.
मग त्या ऋषींनी, त्याला तसे वस्त्ररहित आणि स्त्रियांमध्ये काम जागवणारा पाहून, रागाने डोळे लाल करून बोलले.
यस्मात्पाप त्वयास्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः। तस्माल्लिंगं पतत्वाशु तवैव वसुधातले॥६.१.
अरे पापी, तू आमचा आश्रम कलंकित केला आहेस, म्हणून तुझे लिंग लवकरच पृथ्वीवर पडो.
एतस्मिन्नंतरे भूमौ लिंगं तस्य पपात तत्। भित्त्वाथ धरणीपृष्ठं पातालं प्रविवेश ह॥६.१.
त्या क्षणीच त्याचे लिंग जमिनीवर पडले, पृथ्वीचा पृष्ठभाग फोडून ते पाताळात गेले.
सोऽपि लिंगपरित्यक्तो लज्जायुक्तो महेश्वरः। गर्तां गुर्वीं समाश्रित्य भ्रूणरूपः समाविशत्॥६.१.
लिंग गमावलेल्या आणि लाजेने भरलेल्या महेश्वराने मोठ्या खड्ड्यात आश्रय घेतला आणि भ्रूणाच्या रूपात तेथे गेला.
अथ लिंगस्य पातेन त्रैलोक्यभयशंसिनः। उत्पाता दारुणास्तस्थुः सर्वत्र द्विजसत्तमाः॥६.१.
लिंग पडल्यावर, तीनही लोकांना भय दाखवणारे भयंकर अपशकुन सर्वत्र घडू लागले, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
शीर्यते गिरिशृङ्गाणि पतंत्युल्का दिवापि च। त्यजंति सागराः सर्वे मर्यादां च शनैः शनैः॥६.१.
डोंगरांच्या शिखरांना भगदाड पडू लागली, दिवसाढवळ्या उल्का पडू लागल्या, आणि सर्व समुद्र हळूहळू आपली मर्यादा सोडू लागले.
अथ देवगणाः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः। शक्रविष्णुमुखा जग्मुर्यत्र देवः पितामहः॥६.१.
मग सर्व देवगण, भीतीने घाबरलेल्या मनाने, शक्र आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने जिथे देव ब्रह्मा आहेत तिथे गेले.
प्रोचुश्च प्रणताः स्तुत्वा स्तोत्रैः सुश्रुतिसंभवैः। त्रैलोक्ये सृष्टिरूपं यत्कमलासनसंस्थितम्॥६.१.
त्यांनी वाकून, उत्तम वेदांतील स्तोत्रांनी त्यांचे स्तवन केले आणि त्या कमलासनावर बसलेल्या, तीनही लोकांच्या सृष्टीचे मूळ असलेल्या ब्रह्माला विचारले.
किमिदं किमिदं देव वर्तते ह्यधरोत्तरम्। त्रैलोक्यं सकलं येन व्याकुलत्वमुपागतम्॥६.१.
हे देवा, हे काय घडतेय वरखाली? कोणत्या कारणामुळे हे संपूर्ण त्रैलोक्य इतके व्याकुळ झाले आहे?
प्रलयस्येव चिह्नानि दृश्यंते पद्मसंभव। किं सांप्रतमकालेऽपि भविष्यति परिक्षयः॥६.१.
हे कमलजन्मा, प्रलयाची चिन्हे दिसू लागली आहेत; या वेळीही संहार होणार आहे का?
सर्वेषां सुरमर्त्यानां दैत्यानां मन्त्रकोविदः। गतिर्भयार्तदेहानां सर्वलोकपितामहः॥६.१.
सर्व देव, माणसे आणि दैत्यांसाठी, मंत्रांचा जाणकार, भीतीने ग्रस्त असलेल्या सर्वांचा आधार, आणि सर्व लोकांचा पितामह तूच आहेस.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां चतुराननः। उवाच सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा॥६.१.
देवांचे हे शब्द ऐकून, चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने दीर्घ ध्यान करून आणि दिव्य दृष्टीने जाणून उत्तर दिले.
प्रलयस्य न कालोऽयं सांप्रतं सुरसत्तमाः। शृणुध्वं यन्निमित्तोत्था महोत्पाता भवन्त्यमी॥६.१.
हे श्रेष्ठ देवांनो, हा प्रलयाचा काळ नाही; या मोठ्या आपत्ती कशामुळे झाल्या, ते ऐका.
ऋषिभिः पातितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः। शापेनानर्तके देशे कलत्रार्थे महात्मभिः॥६.१.
शूलधारी देवदेवांचे लिंग, ऋषींनी शाप देऊन, अयोग्य ठिकाणी, आपल्या स्त्रियांच्या रक्षणासाठी खाली पाडले.
तेनैतद्व्याकुलीभूतं त्रैलोक्यं सचराचरम्। तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र देवो महेश्वरः॥६.१.
त्यामुळे हे संपूर्ण त्रैलोक्य, जडजिवांसह, व्याकुळ झाले आहे; म्हणून चला, आपण जिथे महेश्वर आहेत तिथे जाऊ.
येनास्मद्वचनाच्छीघ्रं तल्लिंगं निदधाति सः। नो चेद्भविष्यति व्यक्तमकाले चापि संक्षयः। त्रैलोक्यस्यापि कृत्स्नस्य सत्यमेतन्मयोदितम्॥६.१.
आपल्या आज्ञेने त्यांनी लवकरच आपले लिंग पुन्हा धारण करावे; नाहीतर या त्रैलोक्याचा विनाश वेळेपूर्वीच होईल, हे मी तुम्हाला सत्य सांगतो.
अथ देवगणाः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरःसराः। आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाश्विनौ॥६.१.
यानंतर सर्व देवगण, ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने, आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वदेव आणि अश्विनी कुमार हे सगळे एकत्र आले.
प्रजग्मुस्त्वरितास्तत्र यत्र देवो महेश्वरः। गर्तामध्यगतः सुप्तो लज्जया परया वृतः॥६.१.
ते सर्वजण घाईघाईने तिथे गेले जिथे महादेव गर्तेच्या मध्यभागी, अत्यंत लाजेने झाकलेले, झोपलेले होते.
देवा ऊचुः। नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद। नमस्ते जगदाधार शशिराजितशेखर॥६.१.
देव म्हणाले: 'देवतांचे देव, भक्तांना निर्भयता देणारे प्रभो, तुला नमस्कार. जगाचा आधार, शशिराजाच्या किरीटाने शोभणारे शंकरा, तुला नमस्कार.'
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमापस्त्वं मही विभो। त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥६.१.
तुम्हीच यज्ञ आहात, तुम्हीच 'वषट्' हा पवित्र उच्चार आहात, तुम्हीच पाणी आहात, तुम्हीच पृथ्वी आहात, हे महाबळवान प्रभो. तुमच्यामुळेच हे सर्व त्रैलोक्य, चराचरांसह, निर्माण झाले आहे.
त्वं पासि च सुरश्रेष्ठ तथा नाशं नयिष्यसि। त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रस्त्वं चंद्रस्त्वं दिवाकरः॥६.१.
तुम्ही सर्वश्रेष्ठ देव आहात, तुम्हीच रक्षण करता आणि तुम्हीच संहारही करता. तुम्ही विष्णू आहात, तुम्ही चतुर्मुख ब्रह्मा आहात, तुम्ही चंद्र आहात, तुम्ही सूर्य आहात.
त्वया विना महादेव न किंचिदिह विद्यते। अपि कृत्वा महत्पापं नरो देव धरातले॥६.१.
तुमच्याशिवाय, हे महादेव, इथे काहीच अस्तित्वात नाही. पृथ्वीवर एखाद्या माणसाने कितीही मोठा पाप केला तरी, हे देव,