ॐनमः पुरुषोत्तमाय अथ स्कान्दे महापुराणे षष्ठनागरखण्डप्रारम्भः व्यास उवाच॥ स धूर्जटि जटाजूटो जायतां विजयाय वः। यत्रैकपलितभ्रांतिं करोत्यद्यापि जाह्नवी॥६.१.
ॐ, पुरुषोत्तमाला नमस्कार. आता स्कांद महापुराणातील सहाव्या नगरखंडाची सुरुवात होते. व्यास म्हणाले: ज्याच्या जटांमध्ये अजूनही एक पांढरा केस आहे आणि ज्यामुळे गंगा आजही गोंधळून जाते, तो धूर्जटी तुमच्या विजयासाठी प्रकट होवो.
ऋषय ऊचुः। हरस्य पूज्यते लिंगं कस्मादतन्महामते विशेषात्संपरित्यज्य शेषांगानि सुरासुरैः॥६.१.
ऋषी म्हणाले: हे महाज्ञानी, हराचं लिंग देव आणि दैत्य त्याच्या इतर रूपांना बाजूला ठेवून विशेषतः का पूजतात?
तस्मादेतन्महाबाहो यथावद्वक्तुमर्हसि। सांप्रतं सूत कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः॥६.१.
म्हणून, हे महाबाहू, तू आम्हाला हे नीट सांगावंस, कारण हे सर्व जाणून घेण्याची आम्हाला फारच उत्सुकता आहे.
सूत उवाच। प्रश्नभारो महानेष यो भवद्भिरुदाहृतः। कीर्तयिष्ये तथाप्येनं नमस्कृत्य स्वयंभुवे॥६.१.
सूतमुनी म्हणाले: तुम्ही विचारलेला हा प्रश्न फार मोठा आहे; तरीही, मी स्वतः स्वयंभूला नमस्कार करून तो सांगतो.
आनर्तविषये चास्ति वनं मुनिजनाश्रयम्। मनोज्ञं सर्वसत्त्वानां सर्वर्तुफलितद्रुमम्॥६.१.
आनर्त देशात एक वन आहे, जे ऋषींचं आश्रयस्थान आहे, सर्व जीवांना आनंद देणारं, आणि सर्व ऋतूंमध्ये फळांनी बहरलेलं आहे.
तत्राश्रमपदं रम्यं सौम्यसत्त्वनिषेवितम् ६.१.
त्या ठिकाणी एक रम्य आश्रम आहे, जिथे सौम्य स्वभावाचे जीव वावरतात.
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशिभिस्तथा। दन्तोलूखलिभिर्विप्रैः सेवितं चाश्मकुट्टकैः॥६.१.
तेथे पाणी आणि वाऱ्यावर जगणारे, गळून पडलेली पानं खाणारे, दातांनी धान्य कुटणारे, आणि दगडाने धान्य कुटणारे असे विविध तपस्वी राहतात.
स्नानहोमपरैश्चैव जपस्वाध्यायतत्परैः। वानप्रस्थैस्त्रिदण्डैश्च हंसैश्चापि कुटीचरैः॥६.१.
तेथे स्नान आणि होम यांना वाहिलेले, जप व स्वाध्यायात मग्न, तीन दांड्यांचा आश्रय घेणारे, हंसासारखे साधू, आणि कुटीत राहणारे असे अनेक वनवासी आहेत.
स्नातकैर्यतिभिर्दान्तैस्तथा पंचाग्निसाधकैः। कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवांस्त्रिपुरांतकः॥६.१.
तेथे स्नातक, संयमी यती, आणि पंचाग्नि साधना करणारेही आहेत; आणि कधीतरी, त्रिपुरांचा संहार करणारे भगवान तिथे आले.
सतीवियोगसंतप्तो भ्रममाण इतस्ततः। तस्मिन्वने समायातः सौम्यसत्त्वनिषेविते॥६.१.
सतीच्या वियोगाने व्याकुळ होऊन, इकडे तिकडे भटकत, तो सौम्य स्वभावाच्या जीवांनी वसलेल्या त्या वनात आला.
क्रीडंति नकुला यत्र सार्धं सर्पैःप्रहर्षिताः। पञ्चाननाश्च मातंगैर्वृषदंशास्तथाखुभिः। काकाः कौशिकसंघैश्च वैरभावविवर्जिताः॥६.१.
तेथे मुंगूस आणि साप आनंदाने एकत्र खेळतात; पाच तोंडांचे माकडे आणि हत्ती, वृषदंश आणि उंदीर, कावळे आणि बगळ्यांचे थवे — हे सर्व एकमेकांशी वैरभाव न ठेवता खेळतात.
ततश्च भगवान्रुद्रो दृष्ट्वाश्रमपदं तदा। नग्नः कपालमादाय भिक्षार्थं प्रविवेश सः॥६.१.
मग भगवान रुद्र, तो आश्रम पाहून, नग्न अवस्थेत आणि कवटी घेऊन, भिक्षा मागण्यासाठी आत गेला.
अथ तस्य समालोक्य रूपं गात्रसमुद्भवम्। अदृष्टपूर्वं तापस्यः सर्वाः कामवशं गताः॥६.१.
त्याचं शरीरातून प्रकट झालेलं, पूर्वी कधीही न पाहिलेलं रूप पाहून, सर्व तपस्विनी स्त्रिया कामवश झाल्या.
गृहकर्म परित्यज्य गुरुशुश्रूषणानि च। मिथः संभाषणं चक्रुः स्थानेस्थाने च ताः स्थिताः॥६.१.
घरकाम आणि गुरुंची सेवा सोडून, त्या सर्वजणी वेगवेगळ्या ठिकाणी उभ्या राहून एकमेकींशी बोलू लागल्या.
एका सा कापि धन्या या चक्रे तस्यावगूहनम्। विश्रब्धा सर्वगात्रेषु तापसस्य महात्मनः॥६.१.
त्यातील एक भाग्यवान स्त्री, त्या महात्मा तपस्व्याला पूर्ण विश्वासाने दोन्ही हातांनी मिठी मारली.
तथान्याः कौतुकाविष्टा धावंत्यः सर्वतोदिशम्। दृश्यंते तं समुद्दिश्य विस्तारितविलोचनाः॥६.१.
इतर जणी, कुतूहलाने भरलेल्या, सर्व दिशांना धावत, मोठ्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहू लागल्या.
काश्चिदर्द्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकांजितेक्षणाः। अर्धसंयमितैः कैशैस्तथान्यास्त्यक्तबालकाः॥६.१.
काही स्त्रिया अंगावर अर्धवट उट लावलेल्या होत्या, काहींनी फक्त एक डोळा शोभवला होता, तर काहींनी अर्धवट केस विंचरलेले होते आणि आपल्या लहान मुलांना सोडून दिले होते.
एवमालोक्यमानः स कामिनीभिर्महेश्वरः। बभ्राम राजमार्गेण भिक्षां देहीति कीर्तयन्॥६.१.
अशा रीतीने त्या कामातुर स्त्रियांमध्ये महेश्वर दिसत असताना, तो राजमार्गावरून 'या देहाला भिक्षा द्या' असे म्हणत फिरू लागला.
अथ ते मुनयो दृष्ट्वा तं तथा विगतांबरम्। कामोद्भवकरंस्त्रीणां प्रोचुः कोपारुणेक्षणाः॥६.१.
मग त्या ऋषींनी, त्याला तसे वस्त्ररहित आणि स्त्रियांमध्ये काम जागवणारा पाहून, रागाने डोळे लाल करून बोलले.
यस्मात्पाप त्वयास्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः। तस्माल्लिंगं पतत्वाशु तवैव वसुधातले॥६.१.
अरे पापी, तू आमचा आश्रम कलंकित केला आहेस, म्हणून तुझे लिंग लवकरच पृथ्वीवर पडो.
एतस्मिन्नंतरे भूमौ लिंगं तस्य पपात तत्। भित्त्वाथ धरणीपृष्ठं पातालं प्रविवेश ह॥६.१.
त्या क्षणीच त्याचे लिंग जमिनीवर पडले, पृथ्वीचा पृष्ठभाग फोडून ते पाताळात गेले.
सोऽपि लिंगपरित्यक्तो लज्जायुक्तो महेश्वरः। गर्तां गुर्वीं समाश्रित्य भ्रूणरूपः समाविशत्॥६.१.
लिंग गमावलेल्या आणि लाजेने भरलेल्या महेश्वराने मोठ्या खड्ड्यात आश्रय घेतला आणि भ्रूणाच्या रूपात तेथे गेला.
अथ लिंगस्य पातेन त्रैलोक्यभयशंसिनः। उत्पाता दारुणास्तस्थुः सर्वत्र द्विजसत्तमाः॥६.१.
लिंग पडल्यावर, तीनही लोकांना भय दाखवणारे भयंकर अपशकुन सर्वत्र घडू लागले, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
शीर्यते गिरिशृङ्गाणि पतंत्युल्का दिवापि च। त्यजंति सागराः सर्वे मर्यादां च शनैः शनैः॥६.१.
डोंगरांच्या शिखरांना भगदाड पडू लागली, दिवसाढवळ्या उल्का पडू लागल्या, आणि सर्व समुद्र हळूहळू आपली मर्यादा सोडू लागले.
अथ देवगणाः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः। शक्रविष्णुमुखा जग्मुर्यत्र देवः पितामहः॥६.१.
मग सर्व देवगण, भीतीने घाबरलेल्या मनाने, शक्र आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने जिथे देव ब्रह्मा आहेत तिथे गेले.
प्रोचुश्च प्रणताः स्तुत्वा स्तोत्रैः सुश्रुतिसंभवैः। त्रैलोक्ये सृष्टिरूपं यत्कमलासनसंस्थितम्॥६.१.
त्यांनी वाकून, उत्तम वेदांतील स्तोत्रांनी त्यांचे स्तवन केले आणि त्या कमलासनावर बसलेल्या, तीनही लोकांच्या सृष्टीचे मूळ असलेल्या ब्रह्माला विचारले.
किमिदं किमिदं देव वर्तते ह्यधरोत्तरम्। त्रैलोक्यं सकलं येन व्याकुलत्वमुपागतम्॥६.१.
हे देवा, हे काय घडतेय वरखाली? कोणत्या कारणामुळे हे संपूर्ण त्रैलोक्य इतके व्याकुळ झाले आहे?
प्रलयस्येव चिह्नानि दृश्यंते पद्मसंभव। किं सांप्रतमकालेऽपि भविष्यति परिक्षयः॥६.१.
हे कमलजन्मा, प्रलयाची चिन्हे दिसू लागली आहेत; या वेळीही संहार होणार आहे का?
सर्वेषां सुरमर्त्यानां दैत्यानां मन्त्रकोविदः। गतिर्भयार्तदेहानां सर्वलोकपितामहः॥६.१.
सर्व देव, माणसे आणि दैत्यांसाठी, मंत्रांचा जाणकार, भीतीने ग्रस्त असलेल्या सर्वांचा आधार, आणि सर्व लोकांचा पितामह तूच आहेस.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां चतुराननः। उवाच सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा॥६.१.
देवांचे हे शब्द ऐकून, चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने दीर्घ ध्यान करून आणि दिव्य दृष्टीने जाणून उत्तर दिले.