न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम्
हा माणूस फारसा तपस्वी नाही; त्याचं तप कुठे, आणि शस्त्रविद्येचं कसब कुठे?
असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः 4.2.87.
तो ब्रह्मचर्य पाळणारा नाही, कारण त्याने लग्न केलं आहे.
न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम्
तो ब्राह्मणही नाही, कारण त्याला वेदाचं ज्ञान नाही.
क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये
जखमींचं रक्षण करणाऱ्याला क्षत्रिय म्हणतात; पण या सर्वनाशावर प्रेम करणाऱ्यात ते कुठे आहे?
शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान्
तो शूद्रही नाही, कारण त्याने नागयज्ञोपवीत घातलेलं नाही.
सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः
प्रत्येकाचं स्वरूप त्याच्या स्वभावावरून ओळखता येतं; पण जो स्थिर आहे, त्याला कोणताही स्वभाव नाही.
योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः
तो बाईही नाही, कारण त्याच्या चेहऱ्यावर दाढी आणि मिश्या आहेत.
बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः
तो लहान मुलगाही नाही, कारण तो अनेक वर्षांचा आहे.
अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने
म्हणून इथे तारुण्य आहे असं म्हणता येईल, पण प्राचीनपणा नाहीच.
ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी
तो शेवटी ब्रह्मादिकांचाही संहार करतो, तरीही तो पापी नाही.
अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् 4.2.87.
अरे, आज या जटाधारी माणसाचं किती मोठं धाडस आणि आश्चर्य बघायला मिळालं!
एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः
आई-वडिलांशिवाय जे वाढतात, ते असेच असतात.
स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः
कोणाच्याही आधाराविना, मनमानी वागणारे, सर्वत्र गर्वाने वावरणारे.
जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम्
जावयांचा स्वभावच असा असतो, बहुतेक वेळा गर्वाचा विषय.
द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः
तो द्विजांचा राजा फारच गर्विष्ठ आहे, आणि रोहिणीवर त्याचं प्रेम ओसंडून वाहतं.
अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः
या त्रिशूळधाऱ्याचा सगळा गर्व मी नक्कीच हिरावून घेईन.
तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः
त्याचा मान मी सर्व प्रकारे कमी करून दाखवीन.
प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान्
आपल्या घरी पोहोचल्यावर त्याने सर्व देवांना आणि इंद्रालाही बोलावलं.
भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः
यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री लवकर आणा.
महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च
महान यज्ञांचे साक्षीदार आणि प्रत्यक्ष यज्ञस्वरूप अशा व्यक्तीलाही इथे आणा.
प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः 4.2.87.
मग दक्षाचा तो महान यज्ञ सुरू झाला.
अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ
नंतर विधाता काही कारण सांगून, असहाय्यपणे आपल्या घरी गेला.
दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान्
दक्षाच्या यज्ञाला जे आले होते, त्यांच्यासोबत प्रभू आणि सती नव्हते.
दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै दधीचिरुवाच
दक्षाला शुभ फल मिळावे, अशी इच्छा ठेवून दधीचिने असे शब्द सांगितले.
न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम्
तुला कुठेही, कोणत्याही गोष्टीत निश्चितच सामर्थ्य नाही.
न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते
महामती, तू असा प्रकार सहसा कुठेही करत नाहीस, हे सर्वांना माहीत आहे.
कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी
जर काही करायचे असेल, तर ते कर; आणि अशी समृद्धी मिळू शकते.
साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्
इथे सर्व मंत्र प्रत्यक्ष आहेत, यज्ञस्वरूप देवही इथे आहे, ब्रह्मा स्वतः उपस्थित आहेत आणि भृगु कर्मकांड जाणणारे आहेत.
अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती
इथे पूषा आहे, भग आहे, आणि ही देवी सरस्वती आहे.
त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया
तू शुभ दीक्षा मिळवली आहेस आणि शंभर रूपांची देवीही तुझ्यासोबत आहे.