स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा
सर्व वर्ण आणि आश्रम आपापल्या कर्तव्यात स्थिर आहेत ना?
धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम्। ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते ।। 4.2.87.
धूर्जटी आनंदाने वैकुंठनाथाला विचारू लागले आणि ब्रह्म्यालाही, ज्याचे ब्राह्म तेज प्रकट होते, प्रश्न विचारले.
सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे
त्रैलोक्याच्या सभेत सत्य अखंड आणि शुद्ध आहे ना?
इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो
इंद्र आणि इतर देव आपापल्या नगरीत सुखरूप आहेत ना?
प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान्
ईश्वराने सर्वांना आदरपूर्वक असेच विचारले.
विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत्
मग देवाने सर्वांना निरोप दिला आणि स्वतःच्या राजमहलात गेला.
मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा
मध्य मार्गात, सत्यप्रिय दक्ष विचारात गुंतला.
अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत्
त्याचे मन मंदार पर्वताने समुद्र ढवळावा तसे फारच अस्वस्थ झाले.
अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम्
सती कन्या मिळाल्याने तो अत्यंत गर्विष्ठ झाला.
किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः
तुझे कुळ कोणते? तुझा गोत्र कोणता? तू कुठल्या देशातील? तुझा स्वभाव कसा?
न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम्
हा माणूस फारसा तपस्वी नाही; त्याचं तप कुठे, आणि शस्त्रविद्येचं कसब कुठे?
असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः 4.2.87.
तो ब्रह्मचर्य पाळणारा नाही, कारण त्याने लग्न केलं आहे.
न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम्
तो ब्राह्मणही नाही, कारण त्याला वेदाचं ज्ञान नाही.
क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये
जखमींचं रक्षण करणाऱ्याला क्षत्रिय म्हणतात; पण या सर्वनाशावर प्रेम करणाऱ्यात ते कुठे आहे?
शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान्
तो शूद्रही नाही, कारण त्याने नागयज्ञोपवीत घातलेलं नाही.
सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः
प्रत्येकाचं स्वरूप त्याच्या स्वभावावरून ओळखता येतं; पण जो स्थिर आहे, त्याला कोणताही स्वभाव नाही.
योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः
तो बाईही नाही, कारण त्याच्या चेहऱ्यावर दाढी आणि मिश्या आहेत.
बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः
तो लहान मुलगाही नाही, कारण तो अनेक वर्षांचा आहे.
अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने
म्हणून इथे तारुण्य आहे असं म्हणता येईल, पण प्राचीनपणा नाहीच.
ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी
तो शेवटी ब्रह्मादिकांचाही संहार करतो, तरीही तो पापी नाही.
अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् 4.2.87.
अरे, आज या जटाधारी माणसाचं किती मोठं धाडस आणि आश्चर्य बघायला मिळालं!
एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः
आई-वडिलांशिवाय जे वाढतात, ते असेच असतात.
स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः
कोणाच्याही आधाराविना, मनमानी वागणारे, सर्वत्र गर्वाने वावरणारे.
जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम्
जावयांचा स्वभावच असा असतो, बहुतेक वेळा गर्वाचा विषय.
द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः
तो द्विजांचा राजा फारच गर्विष्ठ आहे, आणि रोहिणीवर त्याचं प्रेम ओसंडून वाहतं.
अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः
या त्रिशूळधाऱ्याचा सगळा गर्व मी नक्कीच हिरावून घेईन.
तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः
त्याचा मान मी सर्व प्रकारे कमी करून दाखवीन.
प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान्
आपल्या घरी पोहोचल्यावर त्याने सर्व देवांना आणि इंद्रालाही बोलावलं.
भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः
यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री लवकर आणा.
महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च
महान यज्ञांचे साक्षीदार आणि प्रत्यक्ष यज्ञस्वरूप अशा व्यक्तीलाही इथे आणा.