इयं स्वर्णखनिस्तूर्णं मनोभीष्टफलप्रदा
ही सोन्याची खान मनातील इच्छा लवकर पूर्ण करणारी आहे.
भूयादत्र परं तीर्थं सर्वपापहरं सदा
येथे सदैव सर्व पापांचा नाश करणारे श्रेष्ठ तीर्थस्थान असो.
वैशाखे शुक्लद्वादश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता
वैशाख महिन्यातील शुद्ध द्वादशीला ही वार्षिक यात्रा साजरी केली जाते.
प्रतस्थे निजकार्यार्थे गुरोराश्रममुत्सुकः
आपलं काम साध्य करण्यासाठी तो उत्सुकतेने गुरूंच्या आश्रमाकडे निघाला.
राजा स कृतकृत्योऽथ शेषं संगृह्य तद्धनम् 2.8.4.
राजाने आपलं कर्तव्य पूर्ण करून उरलेलं धन गोळा केलं.
एवं स्वर्णखनेर्जातं माहात्म्यं च मुनीश्वरात्
मुनिवरांनी त्या सोन्याच्या खाणेचं महात्म्य सांगितलं.
विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्
विश्वामित्रांनी रागाने आपल्या शिष्य कौत्साला हाक मारली.
दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा
त्या वेळी त्याने मिळवायला कठीण असलेली वस्तू खूप प्रयत्न करून मागितली होती.
विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः
विश्वामित्र हे श्रेष्ठ ऋषी आणि दिव्य ज्ञान असलेले होते.
निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती
आपल्या आश्रमात त्या व्रती ऋषीने कठोर तपस्या केली.
आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज
तेथे येऊन, उपाशी असलेल्या त्या ब्राह्मणाने मोठ्याने सांगितले, 'भुकेल्या ब्राह्मणाला लवकर शुद्ध आणि गरम पायस द्या.'
इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः
हे शब्द ऐकून विश्वामित्रांनी ताबडतोब आणि काळजीपूर्वक—
तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन्
ते घेतलेले पाहून, दुर्वासांनी त्याच्याकडे पाहिले.
क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम्
'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी स्नान करून येईपर्यंत थोडा वेळ थांब.'
इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा
असं सांगून दुर्वासांनी त्या वेळी आपल्या आश्रमात परत गेले.
विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः 2.8.5.
त्या वेळी तपश्चर्येत स्थित असलेले विश्वामित्र पर्वतासारखे स्थिर होते.
तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः
कौत्स हा व्रतस्थ ऋषी आपल्या गुरूंची सेवा करण्यात मन लावून होता.
पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः
नंतर, परत आलेल्या दुर्वास ऋषींच्या मनात कोणताही दोष उरला नव्हता.
तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः
त्या श्रेष्ठ ऋषी निघून गेल्यावर, विश्वामित्र तपश्चर्येचा खजिना—
स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत
मुक्त झाल्यावर त्याने गुरूंना सांगितले, 'दक्षिणा मागा. तुमची सेवा हीच दक्षिणा आहे; आता घरी जा, व्रत पाळणारा.'
पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा
शिष्याने पुन्हा पुन्हा गुरूंना आग्रहाने विचारले.
सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर
चौदा तोळे सोने गोळा कर.
इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत्
गुरूंनी असे सांगितल्यावर कौत्साने विचार केला आणि पुढे गेला.
इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः
हे मुनीश्रेष्ठ, तू जे पुन्हा विचारलेस त्याचे उत्तर मी दिले.
तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः
म्हणून दक्षिण दिशेला सिद्ध लोक येतात असा संगम आहे.
तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः ।। 2.8.5.
तेथे स्नान केल्यावर, हे महाभाग, माणसे पापरहित होतात; जो धर्मात्मा नियमाने तेथे स्नान करतो, त्याला हे फळ मिळते.
स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे
जो कोणी वेदपारंगत ब्राह्मणाला सोने किंवा तत्सम वस्तू देतो,
तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते
लोकप्रसिद्ध तिलोदकी आणि सरस्वती या नद्यांच्या संगमावर,
उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः
जो उपवास करून ब्राह्मणांना तृप्त करतो,
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः
जो नियमाने तेथे एक महिना फक्त एकदाच जेवतो,