तद्वामे लिंगमालोक्य वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्
त्याच्या डाव्या बाजूला वाळ्मीकेश्वर नावाचं लिंग आहे.
अन्यच्चात्रैव यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि घटोद्भव
घटोत्क, इथे अजून काय घडलं ते मी तुला सांगतो.
इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते
इथे विरज नावाच्या पिंडीवर एक कथा घडली होती.
त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते
त्रिनेत्राच्या रत्नांनी व मौल्यवान दगडांनी बांधलेल्या मंदिरात.
कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये
कधी कधी कल्पाच्या शेवटी, स्वर्गलोक नष्ट होतो.
मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः
मरुत्तरंगिताच्या उंच फडक्यांनी ते मंदिर सजलेलं असतं.
देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते
तेथे तेजस्वी सोन्याच्या कलशाने शोभा आलेली असते.
तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम्
त्या ठिकाणी दोन कबुतरं मोकळेपणाने राहत असतात.
उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः
ती दोघं पंखांनी निर्माण झालेल्या वाऱ्याने सर्वत्र उडत असतात.
त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम्
भक्त नेहमी 'त्रिलोचन' हे नाव उच्चारतात.
चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम्
चार प्रकारची वाद्यं, शंभूला आनंद देणारी, वाजवली जातात.
मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः 4.2.76.
त्या दोन पक्ष्यांसाठी मंगल आरती, दिवे आणि त्रिसंध्याही केली जाते.
प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ
कधी कधी, अगदी प्राणांचीही पर्वा न करता, मन स्थिर ठेवून,
तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने
तेथे, हे मुनी, सर्व बाजूंनी भक्तांनी वेढलेले एक मंदिर आहे,
देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम्
त्या मंदिराच्या दक्षिण बाजूला चार प्रवाहांनी वाहणारे पाणी आहे,
तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः
अशा रीतीने दोघेही फिरत असताना, त्रिनेत्राच्या जवळ,
अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ
मग त्या देवळाच्या खांद्यावर, त्या दोघांनी खिडकीतून प्रवेश केला,
तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः
त्या दोन कबुतरांना गरुड पकडण्यासाठी टपून बसला होता,
ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ
मग त्याने त्यांच्या येण्या-जाण्याकडे लक्ष दिले,
केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम्
कोणत्या वाटेने ते गेले, केव्हा गेले, आणि काय केले,
मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत्
मधल्या किल्ल्यात शिरल्यावर, हे दोघे माझ्या हाती लागत नाहीत,
अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः 4.2.76.
खरंच, बुद्धिमान लोक नेहमी किल्ल्याच्या बळाचे कौतुक करतात, आणि ते योग्यच आहे.
करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः
हजार हत्ती असले, आणि असंख्य उत्तम घोडे असले,
दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित्
किल्ल्यात असणाऱ्याला कोणताही शत्रू कुठेही जिंकू शकत नाही,
इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः
अशा रीतीने किल्ल्याच्या बळाचे वर्णन करत, रागाने डोळे लाल झालेले गरुड,
अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम्
मग, हुशार कबुतरीने, समोर शत्रू पक्षी दिसल्यावर,
तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः
हे प्रिये, तुझ्या नजरेसमोर आता गरुड हा बलवान शत्रू आला आहे,
सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः
कबुतरीच्या उपहासपूर्ण शब्दांनी तिचा नवरा ऐकून,
कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि
या मंदिरांत किती पक्षी बसत नाहीत,
कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये
आणि किती जण आपल्याला इथे सुखात पाहत नाहीत, प्रिये,