इममध्यायमाकर्ण्य नरस्तद्गतमानसः
हा अध्याय ऐकून, ज्याचे मन त्यात एकरूप होते, तो खरा पुण्यवान होतो.
न तृप्तोस्मि विशाखाथ ब्रूहि त्रैविष्टपीं कथाम्
माझे समाधान झाले नाही, हे विशाखा, कृपया मला स्वर्गलोकाची कथा सांग.
कथं च कथिता देव्यै देवदेवेन षण्मुख
हे षडानन, देवदेवांनी ती गोष्ट देवीला कशी सांगितली हे कसे होते?
स्कंद उवाच आकर्णय मुने वच्मि कथां श्रमनिवारिणीम्
स्कंद म्हणाले — ऋषीवर, ऐका, मी तुला थकवा दूर करणारी एक कथा सांगतो.
विरजाख्यं हि तत्पीठं तत्र लिंगं त्रिविष्टपम्
त्या स्थळाला विरजा असे नाव आहे; तिथे त्रिविष्टप नावाचे लिंग आहे.
तिस्रस्तु संगतास्तत्र स्रोतस्विन्यो घटोद्भव
तेथे घड्यांमधून उगम पावलेल्या तीन प्रवाह एकत्र येतात.
स्रोतोमूर्तिधराः साक्षाल्लिंगस्नपनहेतवे
हे प्रवाह लिंगाचे अभिषेक करण्यासाठी स्पष्टपणे वाहतात.
तिस्रोपि हि त्रिसंध्यं ताः सरितः कुंभपाणयः
त्या तीन नद्या, दिवसाच्या तीन सांध्यांना, घड्यांनी पाणी वाहतात.
लिंगानि परितस्ताभिः स्वनाम्नास्थापि तान्यपि
त्या नद्यांनी त्यांच्या स्वतःच्या नावांनी लिंगाभोवती स्थान मिळवले आहे.
सरस्वतीश्वरं लिंगं दक्षिणेन त्रिविष्टपात्
त्रिविष्टपाच्या दक्षिणेला सरस्वतीश्वर लिंग आहे.
यमुनेशं प्रतीच्यां च नरैर्भक्त्या समर्चितम् 4.2.75.
पश्चिमेला यमुनेश हे भक्तीने लोकांनी पूजले जाते.
तल्लिंगार्चनतो नृणां गर्भवासो निषिध्यते
त्या लिंगाची पूजा केल्याने माणसांना पुन्हा गर्भवास मिळत नाही.
स्नात्वा पिलिपिला तीर्थे त्रिविष्टपसमीपतः
त्रिविष्टपाजवळील पिलिपिला घाटावर स्नान केल्यानंतर,
त्रिविष्टपस्य लिंगस्य स्मरणादपि मानवः
त्रिविष्टपाच्या लिंगाचे स्मरण जरी केले तरी माणूस—
त्रिविष्टपस्य द्रष्टारः स्रष्टारः स्युर्न संशयः
त्रिविष्टपाला जे पाहतात, तेच त्याचे सर्जक होतात, यात शंका नाही.
आनंदकानने लिंगं प्रणतं यैस्त्रिविष्टपम्
आनंदवनात ज्यांनी त्रिविष्टप लिंगाला वंदन केले—
सप्तजन्मार्जितात्पापात्ते पूता नात्र संशयः
त्यांची सात जन्मांची पापे निःसंशय दूर होतात.
तत्स्यात्रिविष्टपे दृष्टे काश्यां मन्ये ततोधिकम्
जो तिथे त्रिविष्टप पाहतो, तो मला काशीपेक्षाही श्रेष्ठ वाटतो.
क्षणान्निर्धूत पापोसौ न पुनर्गर्भभाग्भवेत
क्षणातच त्याचे सर्व पाप नष्ट होते आणि तो पुन्हा गर्भात येत नाही.
यो वै पिलिपिला तीर्थे स्नात्वोत्तरवहांभसि
जो कोणी पिलिपिला घाटावर उत्तरेकडून वाहणाऱ्या पाण्यात स्नान करतो—
तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा गयायां किं करिष्यति 4.2.75.
गयेत श्राद्ध वगैरे विधी केल्यावर काय मिळतं, हेच विचारावं लागतं.
दृष्ट्वा त्रिविष्टपं लिंगं कोटितीर्थफलं लभेत्
त्रिविष्टपाचं लिंग पाहिलं की कोटितीर्थस्नानाचं फळ मिळतं.
काश्यां तु यत्कृतं पापं तत्पैशाचपदप्रदम्
काशीत केलेलं पाप पिशाचांच्या लोकात नेऊन सोडतं.
दृष्ट्वा त्रिविष्टपं लिंगं तत्पापमपि हास्यति
पण त्रिविष्टपाचं लिंग पाहिलं की ते पापही नाहीसं होतं.
तत्रापि सर्वतीर्थानि ततोप्योंकारभूमिका
तिथे सर्व तीर्थं आहेत आणि ती जागा म्हणजेच ओंकाराचं स्थान आहे.
अतिश्रेष्ठतरं लिंगं श्रेयोरूपं त्रिलोचनम्
तिथलं लिंग अतिशय श्रेष्ठ, मंगल रूपाचं आणि त्रिनेत्री आहे.
तेजस्विषु यथा भानुर्दृश्येषु च यथा शशी
प्रकाशमानांमध्ये जसा सूर्य, आणि दृश्यांमध्ये जसा चंद्र तसा.
त्रिलोचनार्चकानां सा पदवी न दवीयसी
त्रिनेत्राची पूजा करणाऱ्यांचा मार्ग फार दूर नाही.
सकृत्त्रिलोचनार्चातो यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते
फक्त एकदाच त्रिनेत्राची पूजा केली तरी जे श्रेष्ठ मिळतं—
काश्यां त्रिलोचनं लिंगं येर्चयंति महाधियः
जे महाज्ञानी काशीमध्ये त्रिनेत्राचं लिंग पूजतात—