गोष्ठी तिष्ठत्वियं तावत्प्रस्तुतं स्तौमि सांप्रतम्
सध्यातरी सभा तशीच राहू द्या; मी आत्ता मांडलेल्या गोष्टीचं स्तुती करतो.
त्वया राजन्वती चैषाऽवनिः सर्वर्धिभाजनम्
राजा, तुझ्यामुळे ही पृथ्वी सर्व प्रकारच्या समृद्धीचं पात्र झाली आहे.
इयं च राजधानी ते कर्मभूमावनुत्तमा
ही तुझी राजधानी म्हणजे उत्तम कर्मभूमी आहे.
संचितं यद्धनं पुंभिर्नयसन्मार्गगामिभिः
जे धन सज्जन लोकांनी योग्य मार्गाने मिळवलं आहे—
महिमानं परं काश्याः कोपि वेद न भूपते
राजा, काशीचं खरं मोठेपण कोणाला माहीत आहे?
मन्ये धन्यतरोसि त्वं बहुजन्मशतार्जितैः
माझ्या मते, तू फार भाग्यवान आहेस, कारण हे सर्व तुला कित्येक जन्मांच्या पुण्यामुळे मिळालं आहे.
विश्वेशानुग्रहेणैव त्वयैषा पाल्यते पुरी 4.2.52.
विश्वेश्वराच्या कृपेनेच तू ही नगरी सांभाळतोस.
अन्यच्च ते हितं वच्मि यदि ते रोचतेऽनघ
राजा, अजून एक हिताचं सांगतो, तुला आवडेल तर ऐक.
अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित्
राजा, दुसरं काहीही न विचारता, सर्वकाळ फक्त विश्वेश्वराचं स्मरण कर.
विप्रैरुदर्कमिच्छद्भिः शिक्षणीया यतो नृपाः
राजे जर चांगला फल मिळवू इच्छित असतील, तर त्यांना ब्राह्मणांकडून शिकावं लागतं.
इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः
ब्राह्मण शांतपणे बसला असता, तो श्रेष्ठ राजा त्याला उत्तर देतो.
दासोस्मि यज्ञसंभारान्नयमेको शतोऽखिलान्
मी तुझा सेवक आहे; यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री, शंभर वेळा लागली तरी, एकत्र करतो.
यदस्ति मेखिलं तत्र सप्तांगेपि भवान्प्रभुः
माझ्याकडे जे काही आहे, त्या सर्व सात अंगांमध्येही, त्यावर तुझंच अधिकार आहे.
राज्यं करोमि यद्ब्रह्मन्स्वार्थं तन्न मनागपि
ब्राह्मण, मी राजा म्हणून जे काही करतो, ते कधीच माझ्या स्वतःच्या फायद्यासाठी नाही.
राज्ञां क्रतुक्रियाभ्योपि तीर्थेभ्योपि समंततः
राजांनी केलेले यज्ञ आणि तीर्थक्षेत्रं, या दोन्ही सर्व प्रकारे सारखीच आहेत.
प्रजासंतापजोवह्निर्वज्राग्नेरपि दारुणः
प्रजेला होणाऱ्या दुःखाचं ज्वाळा, वज्र किंवा अग्नीपेक्षा जास्त भयंकर असतात.
यदावभृथसिस्रासुर्भवेयं द्विजसत्तम 4.2.52.
द्विजश्रेष्ठा, जेव्हा मी अवभृथस्नान करायला तयार होईन—
हवनं ब्राह्मणमुखे यत्करोमि द्विजोत्तम
द्विजश्रेष्ठा, मी अग्नीत जी हवि टाकतो, ती ब्राह्मणाच्या मुखातूनच अर्पण करतो.
अभिलाषेषु सर्वेषु जागर्त्येको हृदीह मे
माझ्या हृदयात सर्व इच्छा शांत झाल्या आहेत, फक्त एकच इच्छा जागी आहे.
अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो मे मनोरथः
अहो, कित्येक दिवस-रात्रांनी माझी मनोकामना पूर्ण झाली आहे.
एकाग्रमानसो विप्र यज्ञान्विपुलदक्षिणान्
माझं मन एकाग्र करून, ब्राह्मणांनो, मी भरपूर दक्षिणेसह यज्ञ केले आहेत.
इति राज्ञो महाबुद्धेर्धर्मशीलस्य भाषितम्
महान बुद्धी आणि धर्मशील असलेल्या त्या राजाने असे सांगितले.
साहाय्यं प्राप्य राजर्षेर्दिवोदासस्य पद्मभूः
राजर्षी दिवोदास यांची मदत मिळाल्यावर, कमळातून जन्मलेला ब्रह्मदेव—
अद्यापि होमधूमोघैर्यद्व्याप्तं गगनांतरम्
आजही, त्या यज्ञांच्या धुराने आकाशमंडळ भरून गेले आहे.
तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रथितं जगतीतले
दशाश्वमेध नावाचं तीर्थ पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
पुरा रुद्रसरो नाम तत्तीर्थं कलशोद्भव
पूर्वी ते तीर्थ 'रुद्रसर' या नावाने ओळखलं जायचं, हे कलशातून जन्मलेल्या.
स्वर्धुन्यथ ततः प्राप्ता भगीरथसमागमात् 4.2.52.
नंतर भागीरथाच्या प्रयत्नाने स्वर्गगंगा तिथे आली.
विधिर्दशाश्वमेधेशं लिंगं संस्थाप्य तत्र वै
ब्रह्मदेवाने तिथे दशाश्वमेधेश नावाचं शिवलिंग स्थापन केलं.
राज्ञो धर्मरतेस्तस्य च्छिद्रं नावाप किंचन
धर्मावर प्रेम करणाऱ्या त्या राजाला कधीच कुठलंही पाप लागलं नाही.
क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम्
त्या क्षेत्राची महती जाणून, त्याने विश्वेश्वर शिवाचे ध्यान केले.