काशीप्रवृत्तिं जिज्ञासुः प्राहिणोदंशुमालिनम्
काशीतील घडामोडी जाणून घ्यायच्या म्हणून त्याने अंशुमालीला पाठवले.
देवदेव उवाच सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसीं शुभाम्
देवांचा देव म्हणाला, 'सप्ताश्वा, लवकर शुभ वाराणसी नगरीत जा.'
तस्य धर्मविरोधेन यथातत्क्षेत्रमुद्वसेत्
धर्माच्या विरोधामुळे जर कोणाला त्या क्षेत्रातून बाहेर काढायचे असेल,
धर्ममार्ग प्रवृत्तस्य क्रियते यावमानना
जो धर्ममार्गावर चालतो, त्याच्याशी जेव्हा पर्यंत अपमान होतो,
तवबुद्धिविकासेन च्यवते चेत्स धर्मतः
तुझ्या समजुतीमुळे जर तो धर्मापासून दूर गेला,
कामक्रोधौ लोभमोहौ मत्सराहंकृती अपि
इच्छा आणि राग, लोभ आणि मोह, मत्सर आणि अहंकार सुद्धा—
यावद्धर्मे स्थिराबुद्धिर्यावद्धर्मेस्थिरं मनः
जोपर्यंत बुद्धी धर्मात स्थिर आहे, जोपर्यंत मन धर्मात ठाम आहे,
सर्वेषामिह जंतूनां त्वं वेत्सि ब्रध्नचेष्टितम्
येथे सर्व जीवांमध्ये, ब्रध्नाचे कृत्य फक्त तुलाच माहीत आहे.
रविरादाय देवाज्ञां मूर्तिमन्यां प्रकल्प्य च
सूर्याने देवांची आज्ञा मिळाल्यावर दुसरी मूर्ती तयार केली.
मनसातीवलोलोऽभूत्काशीदर्शनलालसः 4.1.46.
त्याच्या मनात फार अस्वस्थता निर्माण झाली आणि काशीचे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली.
हंसत्वं तस्य सूर्यस्य तदा सफलतामगात्
त्या वेळी सूर्याने घेतलेले हंसाचे रूप आपले फळ मिळवू लागले.
अथ काशीं समासाद्य रविरंतर्बहिश्चरन्
मग सूर्य काशीला पोहोचून आत-बाहेर फिरू लागला.
विभावसुर्वसन्काश्यां नानारूपेण वत्सरम्
तो तेजस्वी सूर्य काशीमध्ये विविध रूपे धारण करून एक वर्ष राहिला.
कदाचिदतिथिर्भूतो दुर्लभं प्रार्थयन्रविः
कधी सूर्य अतिथी बनून दुर्मिळ गोष्ट मागू लागला.
कदाचिद्याचको जातो बहुदोपि कदाप्यभूत्
कधी तो भिकारी झाला; अनेकदा तसे झाले नाही.
वेदबाह्यां क्रियां चापि कदाचित्प्रत्यपादयत्
कधी कधी त्याने वेदाबाह्य कृतीही केल्या.
कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगंबरः
कधी तो जटाधारी झाला, कधी नग्नही राहिला.
सर्वपाषंडधर्मज्ञः कदाचिद्ब्रह्मवाद्यभूत्
कधी सर्व पंथांचे ज्ञान असलेला, कधी ब्रह्मज्ञान सांगणारा झाला.
नानाव्रतोपदेशैश्च कदाचित्स पतिव्रताः
कधी विविध व्रतांचे उपदेश करून त्याने पतिव्रता स्त्रियांना मार्गदर्शन केले.
कापालिक व्रतधरः कदाचिच्चाभवद्द्विजः 4.1.46.
कधी तो कपालिक व्रती झाला, कधी द्विज झाला.
क्वचिद्विप्रः क्वचिद्राजपुत्रो वैश्योंत्यजः क्वचित
कधी ब्राह्मण, कधी राजपुत्र, कधी व्यापारी, कधी नीच जातीचा झाला.
यतिः कदाचिदिति सरूपैरभ्रामयज्जनान्
कधी तो यती झाला; अशा अनेक रूपांनी त्याने लोकांना भरकटवले.
इति नानाविधै रूपैश्चरन्काश्यां ग्रहेश्वरः
या प्रकारे ग्रहांचा स्वामी काशीमध्ये अनेक रूपे धारण करून फिरत राहिला.
ततो निनिंद चात्मानं चिंतार्तः कश्यपात्मजः
मग कश्यपपुत्र विचारांनी व्याकुळ होऊन स्वतःला दोष देऊ लागला.
अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत्
स्वतःचे कार्य पूर्ण न झाल्याने त्याने स्वतःला साध्या नोकरासारखे मानले.
कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथंचन
राग मनाशी धरून, तो कसा तरी निघून जावे का, असे विचार करू लागला.
अथोंकृत्यावहेलं वा यामि चेच्च कथंचन
माझ्या दुर्लक्षामुळे किंवा अवमानामुळे, मी कधी इथून निघून गेलोच, तर—
हरकोपानले नूनं यदि यातः पतंगताम्
जर मी खरंच हराच्या रागाच्या ज्वाळेत जाऊन पतंगासारखा जळून गेलो, तरी—
स्थास्याम्यत्रैव तन्नित्यं न त्यक्ष्यामि कदाचन
मी इथेच कायम राहीन; या ठिकाणाचा मी कधीच त्याग करणार नाही.
पुरः पुरारेः कायार्थमनिवेद्येह तिष्ठतः 4.1.46.
पुरारि समोर उभा राहून, आपल्या देहाचा हेतू अर्पण न करता मी इथेच थांबलो आहे.