स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम्
फक्त आठवणीच्या वाटेवरून गेलं तरी, तो तिहेरी दुःख पूर्णपणे दूर करतो.
अपि काशि समागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम
अगं काशी, जरी तुझ्याकडे आलेला वारा माझ्या अंगाला बिलगला,
अगमिष्यदहोकथं सतापो ननु दक्षांगजयाय एधितः
तरीसुद्धा, दक्षकन्येसाठी पेटवलेली ही जळजळ माझ्याकडे कशी येणार नाही?
न तथोज्झितदेहयातया मम दक्षोद्भवयामनोऽदुनोत्
शरीर सोडण्याच्या यातनेनेही मला एवढं दुःख झालं नाही, जितकं दक्षकन्येपासून झालं.
अयि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमंगसंगजम्
अगं काशी, केव्हा पुन्हा तुझ्या शरीराच्या संगाने मला आनंदाचा अनुभव मिळेल?
अयि काशि विनाशिताघसंघे तवविश्लेषजआशुशुक्षणिः
अगं काशी, पापांचा समूह नष्ट झाल्यावर, तुझ्या विरहाच्या ज्वाळांनी मी होरपळतोय.
अगमन्मम दक्षजा वियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन
दक्षकन्येच्या विरहातून आलेला ताप मला जडला, ज्यावर हिमालयातील औषधासारखा कोणताही उपाय नव्हता.
मनसेति गृणंस्तदा शिवः सुतरां संवृततापवैकृतः 4.1.44.
त्या वेळी, अशा अवस्थेत शंकराचे मन पूर्णपणे दुःखाच्या वेडात गुंतले.
प्रियया वपुषोर्धयानयाप्यपरिज्ञात वियोगकारणः
प्रिय व्यक्तीचे शरीर समोर असतानाही, विरहाचे कारण समजले गेले नाही.
तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकापि भूतधात्री
अगं, तुझी कीर्ती, समृद्धी देणारी, सर्व संकटांचा नाश करणारी आणि सर्व जीवांचे आधार आहे.
त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो प्रलयं यांति जगंति शोच्यवत्
तुझ्या दृष्टीपासून वंचित झाल्यावर, प्रभो, हे सर्व जग क्षणात नष्ट होतं, जणू काही शोक करण्यासारखं असावं.
भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः
चंद्र, सूर्य आणि अग्नी हे तुला कधीच त्रास देत नाहीत.
भुजगाभुजगाः सदैव तेऽमी न विषं संक्रमते च नीलकंठ
नीलकंठा, हे साप नेहमीच तुझ्या जवळ असतात, तरी त्यांचं विष तुला काहीच हानी करत नाही.
इति संसृतिसंबीजजनन्याभिहिते हिते
जी जन्ममरणाच्या बीजांची मूळ आहे, त्या मातेनं हितकारक शब्दांनी असं सांगितलं.
सत्वरं शिवयाज्ञायि ध्रुवं काश्याहृतोहरः
मग शिवाला, प्रभूला, यज्ञासाठी काशीहून लवकरच आणलं गेलं.
अथबालसखी भूत तत्तत्काननवीरुधम्
किंवा ती आपल्या बालमैत्रिणींसह त्या त्या वनातील झाडांकडे गेली.
कृतपुंडरीकशोभां स्मरहरकाशीं पुरीं यावः
त्यांनी कमळांच्या शोभेने सजलेली स्मरहराची काशी नगरी गाठली.
धराधरेंद्रस्य धरातिसुंदरा न मां तथास्यापि धिनोति धूर्जटे 4.1.44.
धूर्जटे, पृथ्वीवरील सुंदर शिखरंही मला तिच्या इतकं आनंद देत नाहीत.
न यत्र काश्यां कलिकालजं भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः
काशीत कलियुगामुळे कोणतंही भय नाही आणि मृत्यूनंतर पुन्हा जन्मही नाही.
किमत्र नो संति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः
इथे काय नाही? प्रत्येक पावलावर हजारो सर्व प्रकारच्या समृद्धीने भरलेली ठिकाणं आहेत.
त्रिविष्टपे संति न किं पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः
स्वर्गातही अशी शंभर ठिकाणं नाहीत का, जिथे सर्व आश्चर्यांची उत्पत्ती होते?
न केवलं काशिवियोगजो ज्वरः प्रबाधते त्वां तु तथा यथात्र माम्
काशीपासून दूर राहण्याचं दुःख फक्त तुलाच नाही, तर इथे मलाही ते फार त्रास देतं.
मया न मेने ममजन्मभूमिका वियोगजन्मा परिदाघईशितः
माझ्या जन्मभूमीपासून दूर राहण्याचं दुःख, जे मला आतून जाळतं, मी कधीच मनावर घेतलं नव्हतं.
न मोक्षलक्ष्म्योत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रचित्
इथे, मुक्तीची देवी कुठेही, कोणत्याही जिवंत प्राण्याला प्रत्यक्ष दिसली नाही.
न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेंद्रियत्वोज्झित तत्समाधिना
इथे, इंद्रियांवर स्थिर नियंत्रण नसलेल्या समाधीने मुक्ती मिळत नाही.
न नाकलोके सुखमस्ति तादृशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुंदरे
असं सुख स्वर्गातही नाही, तर मग सुंदर पाताळात कुठून मिळेल?
क्षेत्रे त्रिशूलिन्भवतोऽविमुक्ते विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते
त्रिशूली, तुझ्या अविमुक्त क्षेत्रात मुक्त झालेल्यांसाठी मुक्तीचं भाग्य कधीच दूर राहत नाही.
षडंगयोगान्नहि तादृशी नृभिः शरीरसिद्धिः सहसात्र लभ्यते 4.1.44.
षडंगयोगाने अशी शरीरसिद्धी इथे माणसांना सहज मिळत नाही.
वरं हि तिर्यक्त्वमबुद्धिवैभवं न मानवत्वं बहुबुद्धिभाजनम्
बुद्धीचा तेज नसलेलं जनावराचं जन्म घेणं, अनेक विचारांनी भरलेल्या माणसाच्या जन्मापेक्षा खरंच जास्त चांगलं आहे.
दृशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुःकृतार्था शिवकाशिवासिनी
डोळ्यांनी काशीचं दर्शन घडवून घेतलं, तर त्यांचा जन्म सफल होतो; आणि शरीर काशीमध्ये राहतं, तेव्हाच त्याचा खरा उपयोग होतो.