प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् 4.1.41.
जेव्हा श्वास आणि वायू शरीरात असतात, तेव्हा त्यांना रोखणे म्हणजेच श्वासावर नियंत्रण होय.
प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे
श्वासावर नियंत्रणाच्या पहिल्या टप्प्यात घाम येतो; मधल्या टप्प्यात थरथर होते.
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम्
श्वासावर नियंत्रण ठेवून दोष जळून जातात; इंद्रियांचे संयमन केल्याने पाप नष्ट होते.
समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम्
समाधीने मोक्ष मिळतो, आणि तेव्हा पुण्य व पाप दोन्ही सोडले जातात.
प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः
श्वासाचे सहा प्रकारचे नियंत्रण म्हणजेच इंद्रियांचे संयमन असे सांगितले आहे.
भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम्
ध्यान हे परमेश्वराशी एकरूप होण्यासाठी असते; धारणा बारा प्रकारांची असते.
समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम्
समाधीच्या पलीकडे अनंत, स्वतः प्रकाशमान असे तेज असते.
पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्
श्वास आकाशाशी एकरूप झाला की मोठा नाद निर्माण होतो.
प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत्
योग्य श्वास नियंत्रण केल्याने सर्व रोग नाहीसे होतात.
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः
हिक्का, धाप, खोकला, डोके, कान आणि डोळ्यांतली वेदना—
युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् 4.1.41.
श्वास योग्य रीतीने पुन्हा पुन्हा सोडावा आणि भरावा.
नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः 4.1.41.
योग्याचे शरीर नेहमी चंद्राच्या अमृताने भरलेले असते.
वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम्
भुवयांच्या मध्ये वायुतत्त्व काळ्या काजळासारख्या वर्तुळासारखे दिसते.
सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् 4.1.41.
गुणांसह ते अनेक प्रकारचे मानले जाते; गुणांशिवाय ते शुद्ध समजले जाते.
युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु 4.1.41.
जो खाण्या-पिण्यात, विश्रांतीत आणि सर्व कृतींमध्ये समतोल ठेवतो—
चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् 4.1.41.
चंद्रनाडीवर साधना केल्यानंतर, सूर्यनाडीवर देखील साधना करावी.
जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे 4.1.41.
जेव्हा कंठ आकुंचन करून जालंधर बंध केला जातो—
योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः 4.1.41.
अर्ध्या डोळ्याच्या पापण्येत शंभर योजनांचे अंतर पार करण्याची शक्ती मिळते.
यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति
जे मिळाल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही, आणि ते मिळाल्यावर दु:खही राहत नाही.
काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः 4.1.41.
काशीत सर्व जीव सहजपणे कैवल्य प्राप्त करतात, जसे ते मिळावे तसे.
जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः 4.1.41.
हे विश्वाचे स्वामी, डोक्यावर पाणी ठेवणे म्हणजे स्नानाचा मूळ आरंभ आहे.
तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः
मी विचारतो आहे, त्या काही चिन्हांबद्दल मला सांग.
मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय
मुनिवर, मृत्यू जवळ आल्यावर ती चिन्हं नीट पाहा.
याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम्
ज्याच्या श्वासाचा प्रवाह दिवसरात्र यमाच्या नाकाच्या मार्गाने चालतो,
अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम्
एक दिवस-रात्र किंवा तीन दिवस-रात्र सतत सूर्य त्याला वाहतो,
वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम्
दहा दिवस सलग दोन्ही नाकपुड्यांतून तो वाहत राहिला,
नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत्
श्वास दोन्ही नाकपुड्या सोडून तोंडातून बाहेर पडू लागला,
अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत्
अचानक त्या वेळी मृत्यू अगदी जवळ येतो,
सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे
सूर्य सातव्या राशीत असताना किंवा जन्मनक्षत्र चंद्राजवळ असताना,
अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम्
जो माणूस अचानक काळसर-पिवळसर रंगाचा पुरुष पाहतो,