तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् 4.1.41.
हे हळूहळू ओळखावे, जसे जंगलातील हत्तीची चाल ओळखावी.
करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति
तो गुरूच्या सांगण्याप्रमाणे वागतो आणि त्याचे उल्लंघन करत नाही. हे शिकून आणि सराव करून आत्मविश्वास येतो.
षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः
हंस बाहेरच्या दिशेने छत्तीस बोटांची लांबी जातो.
शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम्
जेव्हा सर्व नाड्यांचे जाळे शुद्ध आणि शांत होते,
दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत्
शक्य तितक्या स्थिर बसून, चंद्रनाडीने श्वास भरावा.
स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम्
चंद्रासोबत वाहणाऱ्या अमृताच्या धारेला ध्यानात धरावे.
रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम्
सूर्यनाडीने श्वास आत घेऊन, पोटातील गुहेत भरावा.
ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि
हृदयात प्रखर अग्निसारखी उष्णता साधावी.
इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात्
अशा प्रकारे, दोन्ही प्रकारचे श्वासाचे सराव तीन महिने केल्यावर,
यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्
हवेचे इच्छित तास धरता येते आणि शरीरातील अग्नि प्रज्वलित होतो.
प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् 4.1.41.
जेव्हा श्वास आणि वायू शरीरात असतात, तेव्हा त्यांना रोखणे म्हणजेच श्वासावर नियंत्रण होय.
प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे
श्वासावर नियंत्रणाच्या पहिल्या टप्प्यात घाम येतो; मधल्या टप्प्यात थरथर होते.
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम्
श्वासावर नियंत्रण ठेवून दोष जळून जातात; इंद्रियांचे संयमन केल्याने पाप नष्ट होते.
समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम्
समाधीने मोक्ष मिळतो, आणि तेव्हा पुण्य व पाप दोन्ही सोडले जातात.
प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः
श्वासाचे सहा प्रकारचे नियंत्रण म्हणजेच इंद्रियांचे संयमन असे सांगितले आहे.
भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम्
ध्यान हे परमेश्वराशी एकरूप होण्यासाठी असते; धारणा बारा प्रकारांची असते.
समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम्
समाधीच्या पलीकडे अनंत, स्वतः प्रकाशमान असे तेज असते.
पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्
श्वास आकाशाशी एकरूप झाला की मोठा नाद निर्माण होतो.
प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत्
योग्य श्वास नियंत्रण केल्याने सर्व रोग नाहीसे होतात.
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः
हिक्का, धाप, खोकला, डोके, कान आणि डोळ्यांतली वेदना—
युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् 4.1.41.
श्वास योग्य रीतीने पुन्हा पुन्हा सोडावा आणि भरावा.
नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः 4.1.41.
योग्याचे शरीर नेहमी चंद्राच्या अमृताने भरलेले असते.
वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम्
भुवयांच्या मध्ये वायुतत्त्व काळ्या काजळासारख्या वर्तुळासारखे दिसते.
सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् 4.1.41.
गुणांसह ते अनेक प्रकारचे मानले जाते; गुणांशिवाय ते शुद्ध समजले जाते.
युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु 4.1.41.
जो खाण्या-पिण्यात, विश्रांतीत आणि सर्व कृतींमध्ये समतोल ठेवतो—
चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् 4.1.41.
चंद्रनाडीवर साधना केल्यानंतर, सूर्यनाडीवर देखील साधना करावी.
जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे 4.1.41.
जेव्हा कंठ आकुंचन करून जालंधर बंध केला जातो—
योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः 4.1.41.
अर्ध्या डोळ्याच्या पापण्येत शंभर योजनांचे अंतर पार करण्याची शक्ती मिळते.
यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति
जे मिळाल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही, आणि ते मिळाल्यावर दु:खही राहत नाही.
काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः 4.1.41.
काशीत सर्व जीव सहजपणे कैवल्य प्राप्त करतात, जसे ते मिळावे तसे.