निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् 4.1.41.
डोळे अर्धवट मिटलेले, मन शांत, आणि दात एकमेकांना न लागलेले असावेत.
सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः
इंद्रियांचा संयम ठेवून, आसन ना फार उंच ना फार खाली असावं.
चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम्
श्वास हलला की सर्व काही हलतं; श्वास स्थिर झाला की सर्व स्थिर राहतं.
यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते
शरीरात श्वास आहे तोवरच जीवन असतं असं म्हणतात.
यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम्
जोपर्यंत श्वास शरीरात रोखलेला आहे आणि मन कुठल्याही आधाराशिवाय आहे,
कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत्
तेव्हापर्यंत काळाची भीती बाळगणारा ब्रह्मदेव नेहमी श्वासावर नियंत्रण ठेवावे.
मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता
मंद श्वास बारा मापांचा असतो, आणि एक माप म्हणजे एक हलकी अक्षरमात्रा समजली जाते.
स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ
हे हळूहळू सराव केल्यास घाम, थरथर आणि खिन्नता निर्माण होते.
विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति
खरं तर, तिसऱ्या टप्प्यावर खिन्नता येते; मग योगी सिद्धी प्राप्त करतो. हे योग्य क्रमाने केल्यास जिथे इच्छा तिथे पोहोचता येते.
हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत्
श्वास जबरदस्तीने रोखला की तो केसांच्या रोमकूपातून बाहेर पडतो.
तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् 4.1.41.
हे हळूहळू ओळखावे, जसे जंगलातील हत्तीची चाल ओळखावी.
करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति
तो गुरूच्या सांगण्याप्रमाणे वागतो आणि त्याचे उल्लंघन करत नाही. हे शिकून आणि सराव करून आत्मविश्वास येतो.
षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः
हंस बाहेरच्या दिशेने छत्तीस बोटांची लांबी जातो.
शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम्
जेव्हा सर्व नाड्यांचे जाळे शुद्ध आणि शांत होते,
दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत्
शक्य तितक्या स्थिर बसून, चंद्रनाडीने श्वास भरावा.
स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम्
चंद्रासोबत वाहणाऱ्या अमृताच्या धारेला ध्यानात धरावे.
रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम्
सूर्यनाडीने श्वास आत घेऊन, पोटातील गुहेत भरावा.
ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि
हृदयात प्रखर अग्निसारखी उष्णता साधावी.
इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात्
अशा प्रकारे, दोन्ही प्रकारचे श्वासाचे सराव तीन महिने केल्यावर,
यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्
हवेचे इच्छित तास धरता येते आणि शरीरातील अग्नि प्रज्वलित होतो.
प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् 4.1.41.
जेव्हा श्वास आणि वायू शरीरात असतात, तेव्हा त्यांना रोखणे म्हणजेच श्वासावर नियंत्रण होय.
प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे
श्वासावर नियंत्रणाच्या पहिल्या टप्प्यात घाम येतो; मधल्या टप्प्यात थरथर होते.
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम्
श्वासावर नियंत्रण ठेवून दोष जळून जातात; इंद्रियांचे संयमन केल्याने पाप नष्ट होते.
समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम्
समाधीने मोक्ष मिळतो, आणि तेव्हा पुण्य व पाप दोन्ही सोडले जातात.
प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः
श्वासाचे सहा प्रकारचे नियंत्रण म्हणजेच इंद्रियांचे संयमन असे सांगितले आहे.
भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम्
ध्यान हे परमेश्वराशी एकरूप होण्यासाठी असते; धारणा बारा प्रकारांची असते.
समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम्
समाधीच्या पलीकडे अनंत, स्वतः प्रकाशमान असे तेज असते.
पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्
श्वास आकाशाशी एकरूप झाला की मोठा नाद निर्माण होतो.
प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत्
योग्य श्वास नियंत्रण केल्याने सर्व रोग नाहीसे होतात.
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः
हिक्का, धाप, खोकला, डोके, कान आणि डोळ्यांतली वेदना—