आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा
आसन, श्वासावर नियंत्रण, इंद्रियांचा संयम आणि एकाग्रता—
आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः 4.1.41.
इथे जितकी जीवसृष्टी आहे, तितकी आसने आहेत.
एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्
हे नेहमी सराव केल्याने शरीराला स्थैर्य मिळतं.
दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित्
योग जाणणाऱ्याने उजवा पाय डाव्या मांडीवर ठेवावा.
कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित्
मग दोन्ही हातांनी पायाचे अंगठे घट्ट पकडावेत.
अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते
किंवा ज्यात बसताना मनाला आराम वाटतो, त्या आसनात बसावं.
न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः
पाण्याजवळ, आगीजवळ, जीर्ण जंगलात किंवा गोठ्यात बसू नये.
केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते
केस, राख, तुष, कोळसा किंवा अशा घाण झालेल्या जागी बसू नये.
सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे
सर्व अडथळ्यांपासून मुक्त, सर्व इंद्रियांना सुख देणाऱ्या जागी बसावं.
नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः
ना फार तृप्त, ना उपाशी, ना मलमूत्राची त्रासदायक भावना असावी.
निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् 4.1.41.
डोळे अर्धवट मिटलेले, मन शांत, आणि दात एकमेकांना न लागलेले असावेत.
सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः
इंद्रियांचा संयम ठेवून, आसन ना फार उंच ना फार खाली असावं.
चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम्
श्वास हलला की सर्व काही हलतं; श्वास स्थिर झाला की सर्व स्थिर राहतं.
यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते
शरीरात श्वास आहे तोवरच जीवन असतं असं म्हणतात.
यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम्
जोपर्यंत श्वास शरीरात रोखलेला आहे आणि मन कुठल्याही आधाराशिवाय आहे,
कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत्
तेव्हापर्यंत काळाची भीती बाळगणारा ब्रह्मदेव नेहमी श्वासावर नियंत्रण ठेवावे.
मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता
मंद श्वास बारा मापांचा असतो, आणि एक माप म्हणजे एक हलकी अक्षरमात्रा समजली जाते.
स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ
हे हळूहळू सराव केल्यास घाम, थरथर आणि खिन्नता निर्माण होते.
विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति
खरं तर, तिसऱ्या टप्प्यावर खिन्नता येते; मग योगी सिद्धी प्राप्त करतो. हे योग्य क्रमाने केल्यास जिथे इच्छा तिथे पोहोचता येते.
हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत्
श्वास जबरदस्तीने रोखला की तो केसांच्या रोमकूपातून बाहेर पडतो.
तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् 4.1.41.
हे हळूहळू ओळखावे, जसे जंगलातील हत्तीची चाल ओळखावी.
करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति
तो गुरूच्या सांगण्याप्रमाणे वागतो आणि त्याचे उल्लंघन करत नाही. हे शिकून आणि सराव करून आत्मविश्वास येतो.
षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः
हंस बाहेरच्या दिशेने छत्तीस बोटांची लांबी जातो.
शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम्
जेव्हा सर्व नाड्यांचे जाळे शुद्ध आणि शांत होते,
दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत्
शक्य तितक्या स्थिर बसून, चंद्रनाडीने श्वास भरावा.
स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम्
चंद्रासोबत वाहणाऱ्या अमृताच्या धारेला ध्यानात धरावे.
रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम्
सूर्यनाडीने श्वास आत घेऊन, पोटातील गुहेत भरावा.
ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि
हृदयात प्रखर अग्निसारखी उष्णता साधावी.
इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात्
अशा प्रकारे, दोन्ही प्रकारचे श्वासाचे सराव तीन महिने केल्यावर,
यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्
हवेचे इच्छित तास धरता येते आणि शरीरातील अग्नि प्रज्वलित होतो.