कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते
अर्बुद पर्वती कोणती मुख्य तीर्थस्थाने आहेत?
अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम् ॥ 7.3.1.
द्विजश्रेष्ठा, अर्बुदाचे माहात्म्य जसे ऐकले तसे सांगतो.
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः
वसिष्ठ नावाचा एक दिव्य ऋषी होता, जो ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झाला होता.
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः
तो नेहमी संयमी, मोजकेच अन्न घेणारा आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारा होता.
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
उन्हाळ्यात तो पंचाग्नि साधना करत असे, तसेच जप आणि होम यात मग्न असे. त्याच्याकडे नंदिनी नावाची, सर्वांना हवी ती इच्छा पूर्ण करणारी आणि प्रसिद्ध अशी गाय होती.
सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया
एकदा ती गाय पृथ्वीवर फिरत असताना गवत खात होती.
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः
त्याच वेळी, प्रखर तेजाचा भगवंत (सूर्य) तिथे होता.
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः
तो ऋषी, जो द्विज होता, नेहमी सकाळी आणि संध्याकाळी तिचे दूध घेत असे.
अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम्
मग तो ब्राह्मण प्रायश्चित्ताच्या भीतीने चिंतेत पडला.
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत्
तो त्या खड्ड्याजवळ गेला आणि पृथ्वीला तिच्या ओझ्याने कळवळताना ऐकले.
अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम्
"मी यज्ञातून उद्विग्न होऊन तुझ्याकडे पाहायला आलो आहे."
पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् 7.3.1.
"मी इथे पडले आहे, प्रभो, या भयंकर आणि सहन न होणाऱ्या संकटातून मला वाचवा."
सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम्
त्याने त्रैलोक्य शुद्ध करणाऱ्या सरस्वती या नदीचे ध्यान केले.
श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः
सरस्वतीने त्या खड्ड्यात सर्व बाजूंनी शुद्ध पाणी भरले.
संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
ती ऋषीसोबत आनंदाने आश्रमाच्या दिशेने निघाली.
स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः
तो महान ऋषी तो खोल खड्डा पाहून थांबला.
तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
तो ब्राह्मण विचार करत असताना त्याच्या मनात विचार आला, "म्हणून मी लवकरच हिमालय या उत्तम पर्वताकडे जाईन."
स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः
"तोच पर्वत, पृथ्वीचा स्वामी, इथे दुसरा पर्वत पाठवेल."
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
मग तो ऋषी हिमालय या श्रेष्ठ पर्वताकडे गेला आणि अर्घ्य, पाद्य वगैरे विधीने त्याचा सन्मान करून म्हणाला:
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम्
"मुनिश्रेष्ठा, तुझे स्वागत आहे! आज माझे जीवन सफल झाले."
ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः
मुनिश्रेष्ठा, काय करावं हे सांगा—even जर ते तुमच्या स्वतःच्या जीविताशी संबंधित असेल तरी.
अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा ॥ 7.3.1.
तेथे नंदिनी ही उत्तम गाय खोल जागेत पडली.
यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात्
ती पडल्याच्या भीतीने आणि खूप प्रयत्न करून बाहेर काढली गेली.
तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम्
म्हणून, शिखरांच्या अधिपती, तिथे एखादा श्रेष्ठ डोंगर पाठवा.
तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च
मी योग्य तो डोंगर, त्याचा आकार पाहून, पाठवीन.
न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम
त्या खाली किती आहेत याला मोजदाद नाही, हे पर्वतश्रेष्ठा.
अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद
त्याला कुतूहल वाटू लागलं; सर्व तपशीलवार सांग.
अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी
अहिल्या ही त्याची प्रिय आणि कीर्तीमान धर्मपत्नी होती.
शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा
त्या काळी त्या ऋषींनी शेकडो शिष्यांना शिक्षण दिलं.
तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः
त्यातला एक शिष्य गुरुच्या सेवेत विशेष मन लावणारा होता.