न क्षेत्रमरुणादस्ति नास्ति देवोऽरुणेश्वरात्
अरुणापेक्षा पवित्र क्षेत्र नाही आणि अरुणेश्वरापेक्षा श्रेष्ठ देव नाही.
इति कथयति नंदिकेश्वरेस्मिन्पुलकितसर्ववपुर्मृकण्डुपुत्रः
नंदिकेश्वर असे सांगत असताना, मृकंडुपुत्राचा सर्व देह आनंदाने भरून गेला.
अथ तृतीयमर्बुदखण्डं प्रारभ्यते व्यास उवाच ॐनमोनंताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे
आता तिसरे अर्बुदखंड सुरू होते. व्यास म्हणाले: ॐ, अनंत, सूक्ष्म, ज्ञानाने गाठता येणारा, सृष्टीकर्ता यांना नमस्कार.
मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा
सर्व मन्वंतरं आणि विविध सृष्टी,
अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्
आता आम्हाला तीर्थांचे श्रेष्ठ माहात्म्य ऐकायचे आहे.
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा
ती संख्या प्राचीन काळी तीन कोटी आणि अर्धा कोटी इतकी होती.
क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा
पवित्र क्षेत्रे, नद्या, पर्वत आणि प्रवाह,
तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः
त्यांच्यात अर्बुद नावाचा, सर्व पापांचा नाश करणारा, पवित्र असा क्षेत्र आहे.
पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा
सर्व तीर्थे स्नान, दान आणि इतर विधींनी शुद्ध करतात.
कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले
वसिष्ठांचे माहात्म्य पृथ्वीवर कसे प्रसिद्ध झाले?
कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते
अर्बुद पर्वती कोणती मुख्य तीर्थस्थाने आहेत?
अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम् ॥ 7.3.1.
द्विजश्रेष्ठा, अर्बुदाचे माहात्म्य जसे ऐकले तसे सांगतो.
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः
वसिष्ठ नावाचा एक दिव्य ऋषी होता, जो ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झाला होता.
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः
तो नेहमी संयमी, मोजकेच अन्न घेणारा आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारा होता.
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
उन्हाळ्यात तो पंचाग्नि साधना करत असे, तसेच जप आणि होम यात मग्न असे. त्याच्याकडे नंदिनी नावाची, सर्वांना हवी ती इच्छा पूर्ण करणारी आणि प्रसिद्ध अशी गाय होती.
सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया
एकदा ती गाय पृथ्वीवर फिरत असताना गवत खात होती.
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः
त्याच वेळी, प्रखर तेजाचा भगवंत (सूर्य) तिथे होता.
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः
तो ऋषी, जो द्विज होता, नेहमी सकाळी आणि संध्याकाळी तिचे दूध घेत असे.
अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम्
मग तो ब्राह्मण प्रायश्चित्ताच्या भीतीने चिंतेत पडला.
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत्
तो त्या खड्ड्याजवळ गेला आणि पृथ्वीला तिच्या ओझ्याने कळवळताना ऐकले.
अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम्
"मी यज्ञातून उद्विग्न होऊन तुझ्याकडे पाहायला आलो आहे."
पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् 7.3.1.
"मी इथे पडले आहे, प्रभो, या भयंकर आणि सहन न होणाऱ्या संकटातून मला वाचवा."
सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम्
त्याने त्रैलोक्य शुद्ध करणाऱ्या सरस्वती या नदीचे ध्यान केले.
श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः
सरस्वतीने त्या खड्ड्यात सर्व बाजूंनी शुद्ध पाणी भरले.
संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
ती ऋषीसोबत आनंदाने आश्रमाच्या दिशेने निघाली.
स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः
तो महान ऋषी तो खोल खड्डा पाहून थांबला.
तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
तो ब्राह्मण विचार करत असताना त्याच्या मनात विचार आला, "म्हणून मी लवकरच हिमालय या उत्तम पर्वताकडे जाईन."
स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः
"तोच पर्वत, पृथ्वीचा स्वामी, इथे दुसरा पर्वत पाठवेल."
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
मग तो ऋषी हिमालय या श्रेष्ठ पर्वताकडे गेला आणि अर्घ्य, पाद्य वगैरे विधीने त्याचा सन्मान करून म्हणाला:
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम्
"मुनिश्रेष्ठा, तुझे स्वागत आहे! आज माझे जीवन सफल झाले."