शस्ता ग्रीवा त्रिरेखांका त्वव्यक्तास्थिः सुसंहता
तीन रेषांनी चिन्हांकित, हाडे अस्पष्ट आणि नीट जुळलेली मान उत्तम समजली जाते.
स्थूलग्रीवा च विधवा वक्रग्रीवा च किंकरी 4.1.37.
जाड मानेची विधवा किंवा वाकड्या मानेची दासी.
चिबुकंद्वयंगुलं शस्तं वृत्तं पीनं सुकोमलम्
दोन बोटे रुंद, गोल, भरदार आणि मऊ हनू उत्तम समजली जाते.
हनुश्चिबुकसंलग्ना निर्लोमा सुघनाशुभा
हनू आणि हनुवटी जोडलेली, केस नसलेली, घट्ट आणि अशुभ.
शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ
सुंदर स्त्रीचे गाल भरदार, गोल आणि उंचावलेले असतात.
समं समांसं सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलं मुखम्
चेहरा सम, मांसल, अतिशय गुळगुळीत, सुगंधी आणि गोल असावा.
पाटलो वर्तुलः स्निग्धो लेखाभूषितमध्यभूः
फिकट लाल, गोल, गुळगुळीत आणि मधोमध रेषेने सुशोभित.
कृशः प्रलंबः स्फुटितो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः
कपाळ कोरडे, लोंबते, फाटलेले आणि खरखरीत असेल तर ते दुर्दैवाचे लक्षण आहे.
मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः
मद्यपानाने चमकणाऱ्या स्त्रीचा वरचा ओठ गुळगुळीत असून सुखदायक असतो.
गोक्षीरसन्निभाः स्निग्धा द्वात्रिंशद्दशनाः शुभाः
तीचे बत्तीस दात शुभ, गुळगुळीत आणि गायीच्या दूधासारखे शुभ्र असतात.
पीताः श्यावाश्च दशनाः स्थूलादीर्घाद्विपंक्तयः
पिवळे किंवा काळसर दात, जाड, लांब आणि वाकडी रांग असलेले.
अधस्तादधिकैर्दंतैर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम् 4.1.37.
खालील बाजूचे दात जास्त असतील तर ती आईला खात असल्याचे समजतात.
गोक्षीरवर्णविशदे सुस्निग्धे कृष्णपक्ष्मणी 4.1.37.
गायीच्या दूधासारखा शुभ्र, अतिशय गुळगुळीत आणि काळ्या पापण्यांचा.
रोमशेन शिरालेन प्रांशुना रोगिणी मता ।। 4.1.37.
केसाळ, शिरांनी भरलेली आणि उंच अशी स्त्री रोगी समजली जाते.
कृष्णः स एव भर्तृघ्न्याः पुंश्चल्याश्च प्रकीर्तितः 4.1.37.
काळा रंग हा पतीला मारणारी किंवा परस्त्रीगामी स्त्रीचे लक्षण मानले जाते.
सा पतिं हंति वर्षेण यस्या मध्ये कृकाटिकम् 4.1.37.
जिच्या अंगावर मधोमध तीळ असेल ती स्त्री एका वर्षात पतीचा नाश करते.
अतः सुलक्षणा योषा परिणेया विचक्षणैः 4.1.37.
म्हणून शहाण्या माणसांनी चांगल्या गुणांची स्त्री निवडून तिच्याशी विवाह करावा.
लक्षणानि मयोक्तानि सुखाय गृहमेधिनाम्
गृहस्थांना सुख मिळावं म्हणून मी योग्य गुण सांगितले आहेत.
स्कंद उवाच गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते
स्कंद म्हणाले: गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच हे आठवे विवाहप्रकार म्हणतात.
स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता
ब्राह्म विवाहात, वधूला सुंदर अलंकार घालून सन्मानाने वराला दिली जाते.
यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जःपाति चतुर्दश
दैव विवाह यज्ञस्थळी होत असून, तो ऋत्विजासाठी केला जातो.
सहोभौ चरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने
दोघांनी मिळून धर्माचं पालन करू असं सांगून, वधू वराला दिली जाते.
चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः
हे चार विवाह ब्राह्मणांसाठी धर्मानुसार योग्य मानले जातात.
प्रसह्यकन्याहरणाद्राक्षसो निंदितः सताम्
जबरदस्तीने वधूचं अपहरण करून होणारा राक्षस विवाह सज्जनांनी निंदनीय मानला आहे.
प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः
गंधर्व, असुर आणि राक्षस हे विवाहप्रकार मुख्यतः क्षत्रिय आणि वैश्यांमध्ये सांगितले आहेत.
सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः
स्वजातीतील मुलीशीच विवाह करावा; क्षत्रियांमध्ये धनुष्य बाळगणं आवश्यक आहे.
असवर्णस्त्वेष विधिः स्मृतो दृष्टश्च वेदने
परंतु ही पद्धत विजातीयांसाठी सांगितली असून, प्रत्यक्षातही ती दिसते.
धर्म्यैर्विवाहैर्जायंते धर्म्या एव शतायुषः 4.1.38.
धर्मानुसार विवाह केल्याने शंभर वर्षे जगणारी आणि धर्मशील संतती होते.
ऋतुकालाभिगमनं धर्मोयं गृहिणः परः
पत्नीला योग्य काळात जवळ करणं हे गृहस्थाचं श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.
दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्
दिवसा स्त्रीला जवळ करणं, हे आयुष्य कमी करणारं मानलं जातं.