प्रायश्चित्तेन विधिना पापं तस्य प्रणश्यति
नियमाप्रमाणे प्रायश्चित्त केल्याने ते पाप नष्ट होतं.
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि राजादेर्निग्रहात्तथा तेनाप्यत्र विधातव्यं प्रायश्चित्तं प्रयत्नतः
अज्ञानाने, जाणूनबुजून किंवा राजाने शिक्षा दिल्याने जरी पाप झालं, तरी येथेही प्रयत्नपूर्वक प्रायश्चित्त करावं लागतं.
अत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः
येथे स्वतः भगवान विष्णू प्रेमाने वास करतात.
आषाढे शुक्ल पक्षस्य एकादश्यां द्विजोत्तम
आषाढ महिन्यातल्या शुद्ध पक्षातील एकादशीला, श्रेष्ठ ब्राह्मणा,
स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्महरिं विभुम्
स्वर्गाच्या दाराशी स्नान करून, धर्महरी या पराक्रमी देवाचं दर्शन घेतल्यावर,
तस्माद्दक्षिणदिग्भागे स्वर्णस्य खनिरुत्तमा 2.8.4.
म्हणूनच दक्षिण दिशेला उत्तम सोन्याची खाण आहे.
व्यास उवाच भगवन्ब्रूहि तत्त्वज्ञ स्वर्णवृष्टिरभूत्कथम्
व्यास म्हणाले: हे भगवंत, सत्य जाणणारे, मला सांग — ही सोन्याची वृष्टी कशी झाली?
एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरान्मम सुव्रत
हे उत्तम व्रत पाळणाऱ्या, हे सर्व मला सविस्तर सांग.
यस्य श्रवणतो नृणां जायते विस्मयो महान्
हे ऐकून लोकांना मोठा आश्चर्य वाटतो.
आसीत्पुरा रघुपतिरिक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः
पूर्वी रघुकुळातील, इक्ष्वाकू वंश वाढवणारा एक राजा होता.
प्रतापतापितारातिवर्गव्याख्यातसद्यशाः
त्याच्या शौर्याने शत्रूंचा पराभव झाला आणि त्याची कीर्ती लगेच सर्वत्र पसरली.
यशःपूरेण समलिप्ता दिशो दश सितत्विषा
त्याच्या निर्मळ यशाने दहा दिशा उजळून निघाल्या.
नानादेशान्समाक्रम्य चतुरंगबलान्वितः
तो राजा आपल्या चतुरंग सैन्यासह अनेक देश जिंकून गेला.
उत्कृष्टान्नृपतीन्वीरो दंडयित्वा बलाधिकान्
त्या वीराने बलवान आणि श्रेष्ठ राजांना शिक्षा करून त्यांना मागे टाकले.
स विजित्य दिशः सर्वा गृहीत्वा रत्नसंचयम्
सर्व दिशा जिंकून आणि मौल्यवान रत्ने गोळा करून,
तत्रागत्य च काकुत्स्थो यज्ञायोत्सुकमानसः 2.8.4.
काकुत्स्थ तिथे आला आणि त्याच्या मनात यज्ञ करण्याची उत्कंठा होती.
वसिष्ठं मुनिमाज्ञाय वामदेवं च कश्यपम्
त्याने वसिष्ठ ऋषी, वामदेव आणि कश्यप यांचा सन्मान केला.
अन्यानपि मुनिश्रेष्ठान्नानातीर्थसमाश्रितान्
त्याने विविध तीर्थांमधून आलेल्या इतर श्रेष्ठ ऋषींनाही पाहिले.
दृष्ट्वा स्थितान्स तान्सर्वान्प्रदीप्तानिव पावकान् निश्चक्राम यथान्यायं स्वयमेव महायशाः
ते सर्व ऋषी एकत्र जमलेले, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते; ते पाहून तो कीर्तीमान राजा स्वतः योग्य रीतीने त्यांच्याकडे गेला.
ततो विनीतवत्सर्वान्काकुत्स्थो द्विजसत्तमान्
नंतर काकुत्स्थने सर्व श्रेष्ठ द्विजांना नम्रपणे वंदन केले.
मुनयः सर्व एवैते यूयं शृणुत मद्वचः
हे सर्व ऋषी आणि तुम्हीही, माझे बोलणे ऐका.
सांप्रतं मामको यज्ञो युक्तः स्यान्मुनिसत्तमाः
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, आता माझा यज्ञ तयार आहे.
सांप्रतं कुरु तं यत्नान्मा विलंबं वृथा कृथाः
आता तो यज्ञ मन लावून करा; उगाच विलंब करू नका.
अगस्त्य उवाच नानासंभारमधुरं कृतसर्वस्वदक्षिणम्
अगस्त्य म्हणाले: तो यज्ञ विविध साहित्यांनी मधुर बनवला होता आणि सर्व दक्षिणा योग्य रीतीने दिली होती.
नानाविधेन दानेन मुनिसंतोषहर्षकृत्
त्याने अनेक प्रकारच्या दानांनी ऋषींच्या मनात समाधान आणि आनंद निर्माण केला.
तेषु विश्वेषु यातेषु पूजितेषु गृहान्स्वकान् 2.8.4.
सर्व देवतांची योग्य रीतीने पूजा झाल्यावर, त्या आपापल्या निवासस्थानी परत गेल्या.
तेन यज्ञेन विधिवद्विहितेन नरेश्वरः
त्या विधिपूर्वक केलेल्या यज्ञाने नराधिपती राजाने—
तत्रांतरे समभ्यायान्मुनिर्यमवतां वरः
तेव्हाच, यम हा तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ असलेला, तिथे आला.
दक्षिणार्थं गुरोर्द्धीमान्पावितुं तं नरेश्वरम्
गुरूच्या दक्षिणेसाठी आणि राजाला पवित्र करण्याच्या हेतूने, तो बुद्धिमान यम तिथे आला.
मद्दक्षिणेति गुरुणा निर्बन्धाद्याचितो रुषा रघुं भूपालतिलकं दत्तसर्वस्वदक्षिणम्
‘माझी दक्षिणा द्या’ असा गुरूने आग्रहाने सांगितल्यावर, भूपती रघूने आपली सर्व संपत्ती दक्षिणा म्हणून दिली.