तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः
असं बोलणं ऐकून, प्राचीन काळापासून प्रपंचाचा आत्मा असलेला तो—
प्रणव उवाच कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
प्रणव म्हणाला: कधी कधी रुद्र, लीला रूप धारण करून, रमतो.
असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः
तोच खरा भगवंत, स्वतः तेजस्वी, सनातन आहे.
इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि
असं सांगितल्यावरही, त्या वेळी ब्रह्मदेवाच्या यज्ञमूर्तीबद्दल—
प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत्
तेव्हा त्या दोघांमध्ये एक मोठा तेजस्वी प्रकाश प्रकट झाला.
ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः
त्या तेजाच्या मध्यभागी मानवासारखी एक मूर्ती दिसली.
आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
आपल्यामध्ये उभा असलेला हा मानवसदृश कोण आहे?
स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः
क्षणातच निळ्या आणि तांबड्या रंगाचा महान सृष्टीकर्ता तेथे प्रकट झाला.
हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम्
हिरण्यगर्भाने त्याला म्हटले, 'मी तुला ओळखतो, चंद्रशेखर.'
रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा 4.1.31.
‘तू रडलास म्हणून मी तुला पूर्वी रुद्र हे नाव दिले होते.’
अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम्
कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे गर्वयुक्त बोल ऐकून प्रभूने
प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव
म्हटले, 'या कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाला तू, कालभैरव, शिस्त लावशील.'
विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः
‘तू विश्वाचे पालन करू शकतोस, म्हणून तुला भैरव असे नाव दिले आहे.’
आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः
‘तू प्रसन्न झालास की दुष्ट मनाच्या लोकांना तू दडपशील.’
यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात्
‘तू भक्तांच्या पापांचा क्षणात नाश करशील.’
या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी
‘माझे मुक्तीचे नगर काशी सर्व नगरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.’
तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि
‘तेथे पाप करणाऱ्यांवर शासन करणारा तूच आहेस.’
एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः
हे वर मिळाल्यावर कालभैरवाने त्या क्षणीच—
यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम्
‘कोणीही अपराध केला तर त्याला शिक्षा देणे हे तुझे कर्तव्य आहे.’
यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् 4.1.31.
तेव्हा यज्ञमूर्ती विष्णूने शंकराची स्तुती केली.
आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः
महादेवाने, प्रसन्न होऊन आणि भक्तवत्सलतेने, त्या दोघांना धीर दिला.
मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम्
‘हा तुझ्यासाठी यज्ञाचा स्वामी मानावा आणि हा इंद्रही तसाच मान्य आहे.’
ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः
ब्रह्महत्येचा दोष दूर करण्यासाठी, जगाला व्रत दाखवून, त्या देवाने असे सांगितले आणि मग शुद्ध तेजाचा रूप घेऊन शिव अदृश्य झाला.
उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम्
त्याने एक कन्या निर्माण केली, जिला सगळेजण 'ब्रह्महत्या' म्हणून ओळखतात.
दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम्
तीच्या तोंडात मोठ्या भयंकर दात होते आणि तिची लांब बाहेर आलेली जीभ फारच भीतीदायक होती.
कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम्
तीच्या हातात एक कातर आणि एक कवटी होती, आणि तिच्या डोळ्यांत तांबड्या रागाने तेज चमकत होते.
यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति
जोपर्यंत ही कन्या त्या दिव्य वाराणसी नगरीत पोहोचत नाही—
सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्
तुला सगळीकडे प्रवेश आहे, फक्त वाराणसी नगरी सोडून.
तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः
तीच्या उपस्थितीमुळे, भैरवही काळाचा काळ, म्हणजेच संहारकाळ झाला.
कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् 4.1.31.
कपाळात कवटी धरून, विश्वाचा आत्मा तीनही लोकांत फिरत राहिला.