स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः
तो सर्वत्र आहे, पण दिसत नाही; महेश्वर आपल्या स्वतःतच आनंद मानतो.
पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः
पूर्वी, महर्षी आणि पितामह मेरूच्या शिखरावर एकत्र आले होते.
समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः
ज्यामुळे लोकांचा उत्पत्ती करणारा मोहात पडला, आणि सगळे जीवही.
जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः
मीच या जगाचा मूळ, धारण करणारा, स्वयंभू आणि एकमेव ईश्वर आहे.
प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः
मीच या जगाचा आरंभ करणारा आणि मीच त्याचा संहार करणारा आहे.
तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः
धाता असं म्हणत असताना, नारायणाच्या अंशातून जन्मलेला यज्ञ...
अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते
परम सत्य न कळता, हे असं का सांगितलं जातंय?
अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः
मीच या सर्व जगाचा कर्ता आहे; यज्ञ म्हणजेच सर्वोच्च नारायण आहे.
अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः
मीच सर्वोच्च तेज आहे; मीच अंतिम ध्येय आहे.
एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ 4.1.31.
असं, ब्राह्मण, कृतयुगात, मोहामुळे दोघंही एकमेकांवर विजय मिळवायचा प्रयत्न करत होते.
यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत
तुम्हीच, कोणतीही शंका न ठेवता, सत्य काय ते ठरवा.
श्रुतय ऊचुः यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू
वेद म्हणाले: जर आम्हाला, हे देवहो, सृष्टी आणि स्थिती करणारे मानलं जात असेल—
श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति
वेदांनी असं बोलल्यावर, त्या दोघांनी वेदांना उत्तर दिलं.
ऋगुवाच यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते
ऋग्वेद म्हणाला: ज्याच्यात सर्व जीव राहतात, ज्यापासून सर्व काही निर्माण होतं—
येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः
ज्याच्यामुळे आम्ही ओळखले जातो, तोच एक सर्वत्र पाहणारा शिव आहे.
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः
ज्याच्या प्रकाशाने हे विश्व उजळतं, तोच एक सर्वोच्च त्र्यंबक आहे.
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्
त्याला एक, अद्वितीय, शंकर, दुःख दूर करणारा असं म्हणतात.
श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ
वेदांनी असं सांगितल्यावर, दोघंही खूपच गोंधळून गेले.
कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम्
प्रमथांचा स्वामी, नेहमी आनंदात रमणारा, तो कसा वागत असावा—
विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः 4.1.31.
भिक्षुकासारखा वेश, जटाजूट, आणि बैल, गाय, सर्प यांची अलंकारं घालून?
तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः
असं बोलणं ऐकून, प्राचीन काळापासून प्रपंचाचा आत्मा असलेला तो—
प्रणव उवाच कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
प्रणव म्हणाला: कधी कधी रुद्र, लीला रूप धारण करून, रमतो.
असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः
तोच खरा भगवंत, स्वतः तेजस्वी, सनातन आहे.
इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि
असं सांगितल्यावरही, त्या वेळी ब्रह्मदेवाच्या यज्ञमूर्तीबद्दल—
प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत्
तेव्हा त्या दोघांमध्ये एक मोठा तेजस्वी प्रकाश प्रकट झाला.
ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः
त्या तेजाच्या मध्यभागी मानवासारखी एक मूर्ती दिसली.
आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
आपल्यामध्ये उभा असलेला हा मानवसदृश कोण आहे?
स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः
क्षणातच निळ्या आणि तांबड्या रंगाचा महान सृष्टीकर्ता तेथे प्रकट झाला.
हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम्
हिरण्यगर्भाने त्याला म्हटले, 'मी तुला ओळखतो, चंद्रशेखर.'
रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा 4.1.31.
‘तू रडलास म्हणून मी तुला पूर्वी रुद्र हे नाव दिले होते.’