न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्भवः
जेव्हा पृथ्वीचा वर्तुळ नाही आणि पाण्याचा उद्गमही नाही,
इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेद कोपि न कुंभज
हे क्षेत्राचे रहस्य आहे—हे कुणालाही माहीत नाही, कुंभज.
श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे 4.1.26.
श्रद्धावान, नम्र आणि त्रिकाळज्ञान असलेल्या व्यक्तीलाच—
अविमुक्तं तदरभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते
तेव्हापासून हे क्षेत्र 'अविमुक्त' म्हणून ओळखले जाते.
(पर्यंक) अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः
(पर्यंक) मूढ लोक शिव आणि शिवा यांच्या बाबतीत त्याचे अस्तित्व नाही असे समजतात.
अनाराध्य महेशानमनवाप्य च काशिकाम्
महेश्वराची पूजा न करता आणि काशी प्राप्त न करता,
अस्यानंदवनं नाम पुरा कारि पिनाकिना
हे पूर्वी पिनाकधारीने निर्माण केले आणि आनंदवन असे नाव दिले.
आनंदकंदबीजानामंकुराणि यतस्ततः
कारण आनंदाच्या कोंबड्यांपासून तिथे अंकुर फुटतात,
अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्भव
म्हणून, घटोद्भव, ते 'अविमुक्त' म्हणून प्रसिद्ध झाले.
प्रागानंदवने तत्र शिवयो रममाणयोः
आनंदवनाच्या आधी, तिथे शिव आणि शिवा रमले होते,
यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वः स्वैरचारिणौ
ज्यावर मोठा भार ठेवला होता, आम्ही दोघेही आमच्या स्वच्छंदपणे फिरत होतो.
स एव सर्वं कुरुते स एव परिपाति च
तोच सर्व काही करतो; तोच सर्वांचे रक्षणही करतो.
चेतःसमुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोलदोलितम् 4.1.26.
मनाच्या समुद्रात विचारांच्या लाटा उसळत असताना, मन एकत्र करून शांत केले.
यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानंदकानने
ज्याच्या कृपेने आपण आनंदाच्या वनात सुखाने राहतो.
संप्रधार्येति स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया
असा विचार करून, सर्वत्र चेतनेच्या रूपात असलेला तो प्रभू.
सव्ये व्यापारयांचक्रे दृशमंगे सुधामुचम्
डाव्या हाताने त्याने आपल्या अमृतधारेसारख्या डोळ्यांकडे लक्ष दिले.
शांतः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य जितसागरः
शांत, सत्त्वगुणाने भरलेला, खोल, समुद्रावर विजय मिळवलेला.
इंद्रनीलद्युतिःश्रीमान्पुंडरीकोत्तमेक्षणः
नीलमणीसारखा तेजस्वी, शोभायुक्त, कमळासारख्या सुंदर डोळ्यांचा.
लसत्प्रचंडदोर्दंड युगलद्वयराजितः
प्रखर आणि तेजस्वी दोन भुजांनी सुशोभित.
एकः सर्वगुणावासस्त्वेकः सर्वकलानिधिः
तोच सर्व गुणांचा निवासस्थान, तोच सर्व कलांचा खजिना.
ततो महांतं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम्
मग त्या महान, अत्युच्च महिमेने शोभलेल्या व्यक्तीस पाहिले.
तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि
वेद हे तुझे श्वास आहेत; त्यांच्यापासून सर्व काही जाणशील.
इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम् 4.1.26.
असे म्हणून, बुद्धीच्या तत्त्वाचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या त्या महेश्वराला सांगितले.
ततः स भगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधाय च
मग भगवंत विष्णूंनी आज्ञा आपल्या मस्तकावर ठेवली.
खनित्वा तत्र चक्रेण रम्यां पुष्करिणीं हरिः
हरिने तिथेच चक्राने सुंदर कमळाचे सरोवर तयार केले.
समाः सहस्रं पंचाशत्तप उग्रं चचार सः
त्याने पन्नास हजार वर्षे कठोर तप केले.
ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः
मग भगवंत ईश्वर, मृड आणि इतरांसह आले.
तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः
त्याने हृषीकेशाला वारंवार मस्तक हलवत सांगितले.
अहो अनिंधनो वह्निर्ज्वलत्येष निरंतरम्
वा! हा अग्नी इंधनाशिवाय अखंड जळतो आहे.
मृडस्याम्रोडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम्
हे मृडाचे बोल असल्याचे ओळखून त्याने उत्तर दिले.