सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा
सरस्वती ही धुळीसारखी असून, कलींदजा ही अंधारासारखी आहे.
इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः
ही वेणीसारखी वाहणारी नदी ब्रह्माचा मार्ग दाखवणारी, शिडीशिवाय चढता येणारी वाट आहे.
काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना
काही कन्या, जिने नाव काशी आहे, ती जगात प्रसिद्ध आहे, तिच्या डोळ्यांत खेळत्या सूर्यामुळे आणि केशवामुळे अस्वस्थता आहे.
अगस्तिरुवाच तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च
अगस्त्य म्हणाले: तीर्थांचा राजा प्रयाग, जो अनेक पवित्र स्थळांनी सेविला जातो—
पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो
पापी लोकांची पापे येथे जबरदस्तीने धुतली जातात—हे किती अद्भुत आहे!
प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः
प्रयागाचे गुण ओळखून, शिवार्मा नावाचा बुद्धिमान ब्राह्मण—
प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् 4.1.7.
तो आत शिरताच त्याने दाराशी असलेल्या देवतेचे दर्शन घेतले.
निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम्
त्याने पाच मोदक अर्पण केले, आणि आपल्या लोकांना फसवले.
आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः
मणिकर्णिकेला पोहोचून, त्याने वरच्या दिशेने वाहणारी, स्वर्गातून येणारी नदी पाहिली.
सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः
कपडे घालून तो निर्मळ पाण्यात बुडाला, थोडा वेळ थांबला आणि त्याचे मन शुद्ध झाले.
विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम्
त्याने पाच तीर्थांची यात्रा करून, विश्वेश्वराची पूजा केली आणि मग आपल्या पद्धतीने पुढे गेला.
न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत
ती नगरी स्वर्ग नाही; तिच्यासोबत जरी असली, तरीही प्राचीन नगरीला तिच्याशी बरोबरी करता येणार नाही.
पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा
इथलं दूध इतकं अद्भुत आहे की, स्वर्गातील देवांचं अमृत सुद्धा त्यापुढं फिकं वाटतं; हे दूध मनमोकळं आणि भरपूर प्रमाणात मिळतं.
अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना
इथं राहणारे लोक रोग आणि चिंता यांपासून मुक्त असतात, फक्त धनुष्यधारी प्रभूच्या भक्तीपासून दूर असलेल्यांना हे लागू होत नाही.
न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले
ही काशी कोण वर्णन करू शकेल? कारण जो इथे शेवटपर्यंत राहतो, मृत्यूसमयी—
संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम्
कारण इथेच संसारात अडकलेल्यांसाठी इच्छापूर्ती रत्न आहे, सज्जनांच्या कमळातलं मुक्ती देणारं तेजस्वी तारा आहे.
मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः 4.1.7.
मुक्तीची देवी, महान आसन, आणि त्या चरणकमळांतील रत्न—
जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः
इथे गर्भातून, अंड्यातून, ओलाव्यातून आणि अंकुरातून जन्म घेणारे सर्व प्रकारचे जीव राहतात.
मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः
माझं जन्म व्यर्थ गेलं, कारण मी दुष्ट वागणारा आणि मूर्ख मनाचा आहे.
पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः
पुन्हा पुन्हा मी त्या क्षेत्राकडे पाहिलं, जणू माझ्या डोळ्यांसाठी ते पाहुणं झालं.
सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम्
मी खरोखर सात शहरांचं ओझं वाहिलं आहे.
तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः
तरीही, मी त्यांपैकी चारही माझ्या नजरेत आणू शकलो नाही.
तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम्
संपूर्ण वर्षभर रोज तीर्थयात्रा केली तरी—
नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो
विविध मार्गांनी उत्साही होऊन निघालो, तरीही, अहो—
किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि
सुंदरी, पुरावे असलेली शास्त्रं काय उपयोगाची?
कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत्
एकदा मन अस्थिर झालं की, पाण्यासारखं हललं, ते कोण शांत करू शकेल?
शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् 4.1.7.
शिवशर्मा असा एकेक देश मागे टाकत पुढे पुढे जात होता—
कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया
जो प्रत्येक युगात आपल्या लीलांनी संपूर्ण विश्वाचा संहार करतो—
पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते
जी पाप दूर करते, तिला अवंती म्हणतात, कारण ती जगाचं रक्षण करते.
विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम्
जिथे एखादा जीव, ते मिळवल्यावरही, प्रकटपणे प्रेतांमध्ये नष्ट होतो—