कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः
कालंजार, प्रभास आणि बदरिकाश्रम हीसुद्धा महत्त्वाची ठिकाणं आहेत.
गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम्
गोकर्ण, भृगुकच्छ, भृगुतुंग आणि पुष्कर हीही पवित्र स्थानं आहेत.
मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये
प्रियेला, मनाने केलेली तीर्थं आणि सत्यापासून सुरू होणारी तीर्थंही आहेत.
गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम्
गया हे तीर्थसुद्धा आहे, जे पितरांना मुक्ती देणारं म्हणून ओळखलं जातं.
सधर्मिण्युवाच मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते
सधर्मिणी म्हणाली : हे महाज्ञानी, जी मानसिक तीर्थं सांगितली आहेत,
येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
ज्यात माणूस नीट स्नान केल्यावर त्याला परम अवस्था मिळते.
सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः 4.1.6.
सत्य हे तीर्थ आहे, क्षमा हे तीर्थ आहे, आणि इंद्रिय संयम हेही तीर्थ आहे.
दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते
दान हे तीर्थ आहे, दम म्हणजे संयम हेही तीर्थ आहे, आणि समाधान हेही तीर्थ मानलं जातं.
ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम्
ज्ञान हे तीर्थ आहे, धैर्य हे तीर्थ आहे, आणि तपसुद्धा तीर्थ म्हणून ओळखलं जातं.
न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते
फक्त शरीर पाण्यात बुडवलं की स्नान झालं असं म्हणता येत नाही.
यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः
जो माणूस लोभी, दुसऱ्याची निंदा करणारा, क्रूर, दांभिक आणि विषयासक्त आहे—
न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः
फक्त शरीराची घाण काढून माणूस निर्मळ होत नाही.
जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः
पाण्यात राहणारे जीव पाण्यातच जन्मतात आणि मरतात.
विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते
विषयांमध्ये असलेली आसक्ती ही मनाची घाण समजली जाते.
चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति
मनात दुष्टपणा असताना, पवित्र ठिकाणी स्नान केल्याने मन शुद्ध होत नाही.
दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा
दान, यज्ञ, तप, स्वच्छता, तीर्थसेवा आणि शास्त्राचे वाचन—
निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः 4.1.6.
जिथे मनुष्य आपली इंद्रिये नीट आवरतो आणि राहतो—
ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे
ज्ञानाच्या पाण्यात, जे ज्ञानाने शुद्ध झाले आहे आणि राग-द्वेषाचे डाग दूर करते—
एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम्
हे देवी, मी तुला मानसिक तीर्थयात्रेची लक्षणे सांगितली आहेत.
यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः
जसे शरीरातील काही भाग विशेष पवित्र मानले जातात,
प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः
माती, पाणी आणि अग्नी यांच्या अद्भुत शक्तीमुळे,
तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः
म्हणून, पृथ्वीवरील आणि मानसिक तीर्थे यांचा नेहमीच सन्मान करावा.
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च
तीन दिवस उपवास न करता आणि तीर्थक्षेत्रांना भेट न देता,
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः
अग्निष्टोमासारखे यज्ञ भरपूर दक्षिणेसह केले,
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्
ज्याचे हात, पाय आणि मन उत्तम प्रकारे संयमित आहेत,
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित्
जो दान घेणे टाळतो आणि जे काही मिळते त्यात समाधान मानतो,
अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः 4.1.6.
जो कपट न करता, द्वेष न करता, हलके अन्न खातो आणि इंद्रिये जिंकलेली आहेत—
अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः
जो रागावणारा नाही, ज्याचे मन निर्मळ आहे, जो सत्य बोलतो, आपले व्रत पाळतो, धैर्याने तीर्थयात्रा करतो, श्रद्धा आणि एकाग्रता ठेवतो—
तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते
तो पशूयोनीत जात नाही, किंवा अपवित्र ठिकाणी जन्म घेत नाही.
अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः
पण ज्याच्यात श्रद्धा नाही, जो पापी आहे, देवावर विश्वास ठेवत नाही आणि सतत शंका ठेवतो—