गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः
हा पर्वत चौर्याऐंशी योजनांपर्यंत पसरलेला आहे, असं सांगितलं जातं.
ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्
खरंच, पतीची परवानगी न घेता जी स्त्री काही करते, ती पतित मानली जाते.
अगस्त्य उवाच किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता
अगस्ती म्हणाले: देवी, तुला काय सांगायचं आहे? निःसंकोचपणे सत्य बोल.
ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता
मग त्या देवीने ऋषींना नमस्कार करून, आदराने विचारलं,
लोपामुद्रोवाच इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते
लोपामुद्रा म्हणाली: हेच जर खरं असेल, तर मग काशीची इच्छा का केली जाते?
अगस्तिरुवाच आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले
अगस्ती म्हणाले: ऐक, सुंदर नितंबवाली, तू खरं विचारलं आहेस, हे निर्मळे.
मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः 4.1.6.
मुक्तीसाठी अनेक ठिकाणं आहेत आणि तिथं त्याचा निर्णयही झालेला आहे.
प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम्
सर्वात आधी प्रसिद्ध असं, पवित्र स्थानांचं राज असलेलं प्रयाग आहे.
नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका
नैमिष, कुरुक्षेत्र, गंगाद्वार आणि अवंतिका हीही पवित्र ठिकाणं आहेत.
सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः
सरस्वती, सिंधूचा संगम आणि गंगा-सागराचा संगम अशीही ठिकाणं आहेत.
कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः
कालंजार, प्रभास आणि बदरिकाश्रम हीसुद्धा महत्त्वाची ठिकाणं आहेत.
गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम्
गोकर्ण, भृगुकच्छ, भृगुतुंग आणि पुष्कर हीही पवित्र स्थानं आहेत.
मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये
प्रियेला, मनाने केलेली तीर्थं आणि सत्यापासून सुरू होणारी तीर्थंही आहेत.
गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम्
गया हे तीर्थसुद्धा आहे, जे पितरांना मुक्ती देणारं म्हणून ओळखलं जातं.
सधर्मिण्युवाच मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते
सधर्मिणी म्हणाली : हे महाज्ञानी, जी मानसिक तीर्थं सांगितली आहेत,
येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
ज्यात माणूस नीट स्नान केल्यावर त्याला परम अवस्था मिळते.
सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः 4.1.6.
सत्य हे तीर्थ आहे, क्षमा हे तीर्थ आहे, आणि इंद्रिय संयम हेही तीर्थ आहे.
दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते
दान हे तीर्थ आहे, दम म्हणजे संयम हेही तीर्थ आहे, आणि समाधान हेही तीर्थ मानलं जातं.
ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम्
ज्ञान हे तीर्थ आहे, धैर्य हे तीर्थ आहे, आणि तपसुद्धा तीर्थ म्हणून ओळखलं जातं.
न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते
फक्त शरीर पाण्यात बुडवलं की स्नान झालं असं म्हणता येत नाही.
यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः
जो माणूस लोभी, दुसऱ्याची निंदा करणारा, क्रूर, दांभिक आणि विषयासक्त आहे—
न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः
फक्त शरीराची घाण काढून माणूस निर्मळ होत नाही.
जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः
पाण्यात राहणारे जीव पाण्यातच जन्मतात आणि मरतात.
विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते
विषयांमध्ये असलेली आसक्ती ही मनाची घाण समजली जाते.
चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति
मनात दुष्टपणा असताना, पवित्र ठिकाणी स्नान केल्याने मन शुद्ध होत नाही.
दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा
दान, यज्ञ, तप, स्वच्छता, तीर्थसेवा आणि शास्त्राचे वाचन—
निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः 4.1.6.
जिथे मनुष्य आपली इंद्रिये नीट आवरतो आणि राहतो—
ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे
ज्ञानाच्या पाण्यात, जे ज्ञानाने शुद्ध झाले आहे आणि राग-द्वेषाचे डाग दूर करते—
एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम्
हे देवी, मी तुला मानसिक तीर्थयात्रेची लक्षणे सांगितली आहेत.
यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः
जसे शरीरातील काही भाग विशेष पवित्र मानले जातात,