अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम्
किंवा, माझ्यासारख्या थोर आत्म्यांना या गोष्टीची काय चिंता?
गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः
मुनि निघून गेल्यावर, तो फारच अस्वस्थ मनाने स्वतःलाच दोष देऊ लागला.
विंध्य उवाच धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य
विंध्य म्हणाला : ज्याच्याकडे ज्ञान आणि कौशल्य नाही, त्याचं जीवन व्यर्थ आहे; तसेच, जो प्रयत्न करत नाही, त्याचंही जीवन व्यर्थ आहे.
कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो
असा माणूस दिवसाला कसा खातो, रात्री कसा झोपतो—हे खरंच आश्चर्य आहे!
अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते
दावानळ किंवा आजारपणसुद्धा मला एवढं त्रास देत नाही.
युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा
पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी खरंच सांगितलं आहे—चिंता ही फार भयंकर गोष्ट आहे.
चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत्
चिंतेचा ताप माणसाची भूक, झोप आणि ताकद हिरावून घेतो.
ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते 4.1.1.
सहा दिवस टिकणारा ताप इथे जुनाट ताप म्हणून ओळखला जातो.
धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न
इथे धन्वंतरी धन्य आहे; कारण चरक इथे फिरकत नाही.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम्
मी काय करू, कुठे जाऊ, मेरूला कसा जिंकू?
शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित्
पूर्वी माझ्या कुळातल्या कोणीतरी इंद्राला रागावलं होतं.
अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया
किंवा, मेरू माझ्याशी एवढ्या उंचीत कसा स्पर्धा करतो?
अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम्
किंवा, नारदांनी खोटं बोललं असेल—हे कसं मान्य करावं?
युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते
योग्य-अयोग्याचा विचार माझ्यासारख्या माणसाने करायलाच हवा.
अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम्
किं अर्थ आहे या व्यर्थ विचारांचा, जे विश्वनिर्मात्याबद्दल आहेत?
अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते
जो सर्वांचा आधार आहे, जो असहायांचा रक्षक आहे, त्याचेच विश्वनाथ म्हणून गौरव केले जाते.
एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम्
हेच मी करणार आहे; निर्णय घेण्यात वेळ घालवायचा मला मुळीच आवडत नाही.
मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः 4.1.1.
सूर्य नेहमी मेरू पर्वतीची प्रदक्षिणा करतो, यात कधीच चुकत नाही.
इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः
असा निर्धार करून, सौम्य दृष्टीने विंध्य पर्वत वाढू लागला.
कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित्
काही लोकांसोबत कुणीही, कुठेही, कधीही विरोध करू नये.
निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट्
सूर्याचा मार्ग अडवून, पर्वतांचा राजा जणू आपले कार्य पूर्ण झाले असे समजून उभा राहिला.
यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति
जो कठीण कार्ये करतो, तो आता दक्षिणेकडे जाणार आहे.
यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित्
शक्ती असूनही, तो कधीच स्वतःची ताकद दाखवत नाही.
इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः
म्हणून, चिंता आणि विचारांचा भार टाकून, तो ठामपणे उभा राहिला.
व्यास उवाच उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः
व्यास म्हणाले: सूर्य उगवत्या पर्वतीवर, आपल्या शुद्ध आणि तेजस्वी किरणांनी उगवला.
संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम्
सज्जनांच्या धर्मगुणांना वाढवून, त्याने अंधाराचे अस्तित्व नाहीसे केले.
हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन्
त्याने देव, पितर आणि सर्व प्राण्यांसाठी होम आणि अर्पणांची सुरुवात केली.
असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम्
दुष्टांच्या मनात आणि वाणीमध्ये त्याने अंधाराची स्थिती दाखवून दिली.
यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः
ज्या वेळी तो उगवतो, त्या वेळी खऱ्या पुण्यवानांचा उत्कर्ष होतो.
सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः
संध्याकाळी मावळल्यावर, सकाळी सूर्य पुन्हा कसा उगवतो?