न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च
न्यायाने मिळवलेली उपजीविका, भिक्षा आणि व्यवसाय यांद्वारेही.
चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च
चांद्रायण वगैरे तपेही सांगितलेली आहेत.
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः
जप म्हणजे स्वाध्याय, ओंकाराचा अभ्यास वगैरे त्यात येतात.
एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः
अशा प्रकारे बुद्धिमान मनुष्य नियम आणि संयम पूर्ण करतो.
यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत्
कारण अशुद्ध शरीरात वाऱ्याचा मोठा गोंधळ निर्माण होतो.
तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम्
म्हणून शहाण्या माणसाने शरीर पूर्णपणे शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करावा.
प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः
श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण ठेवणे यालाच प्राणायाम म्हणतात.
लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः 1.2.55.
सर्वात हलका प्राणायाम बारा मापांचा असतो; एक माप म्हणजे डोळे मिटणे आणि उघडणे इतका वेळ.
प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम्
पहिल्या प्रकाराने घामावर विजय मिळतो; मधल्या प्रकाराने थरथर कमी होते.
पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा
पद्म नावाचे आसन घेऊन, श्वास सोडणे आणि घेणे असे करावे.
प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः
श्वासांवर नियंत्रण ठेवले जाते म्हणून याला प्राणायाम असे म्हणतात.
तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते
इंद्रियांनी निर्माण झालेले दोष प्राणायामाने जळून जातात.
प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत्
म्हणून योग जाणणाऱ्याने नेहमी प्राणायामाने श्वासावर नियंत्रण ठेवावे.
शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम्
शांती, शांतपणा, तेज आणि निर्मळता अशी गुणे एकामागून एक येतात.
वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः
इच्छाशांती असे नाव असलेला पहिला गुण उत्पन्न होतो.
तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते
जेव्हा तपाची प्राप्ती होते, तेव्हा तिलाच शांती म्हणतात.
प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम्
यालाच प्रसाद म्हणतात; अशी ही चारही गुणे मिळवावीत.
मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः 1.2.55.
सिंह, वाघ आणि हत्ती यांच्यातही सौम्यता साधता येते.
प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु
हा प्राणायाम सांगितला; आता प्रत्याहार ऐक.
प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत्
इंद्रियांचे नियंत्रण हेच प्रत्याहार असे सांगितले आहे.
यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः
जसा पाणी हवे असल्यास पाने, देठ यांतून हळूहळू पाणी घेतात,
प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे
पुढच्या भागांनी वारा हृदयात नेतो, मग तालूत आणि भुवयांच्या मध्ये.
आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः
शरीर आकुंचित करून, श्वास हळूहळू डोक्याकडे वर ने.
प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते
हे दहा प्राणायाम आणि दोन धारणांप्रमाणे सांगितले आहे.
धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम्
धारणेत स्थिर झालेल्यांसाठी ध्यानाचा विषय कसा असावा, ते आता ऐक.
केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे
कोणी शिवाचे, कोणी हरिचे, काही सूर्याचे, तर काही ब्रह्मदेवाचे ध्यान करतात.
तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते
ज्याचे ध्यान केले जाते, त्यातच साधक एकरूप होतो.
पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् 1.2.55.
तो पद्मासनात बसलेला, गौरवर्णाचा, बीजमुद्रा धारण केलेला आणि स्थिर आहे.
ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत्
हेच तुझे ध्यानाचे रूप सांगितले आहे; म्हणून ध्यान करावे.
न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः
जो धारणेत स्थिर असतो, तो ध्यानाच्या विषयापासून वेगळा राहत नाही.