समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः
समाधी हेही सांगितले आहे; अशा प्रकारे योगाला आठ अंग आहेत असे म्हटले आहे.
अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते
योगाच्या साधना योग्य क्रमाने केल्याने मनुष्य योग प्राप्त करतो.
एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम्
हे पाच यम सांगितले आहेत; आता त्यांच्या लक्षणांबद्दलही ऐक.
अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या
हीच अहिंसा म्हणतात, जी वेदांनी सांगितली आहे.
कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्
सत्य बोलणे म्हणजे दुसऱ्याला त्रास न देता बोलणे असे सांगितले आहे.
मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम्
मनाने, कृतीने आणि वाणीने चोरी न करणे हेच अस्तेय मानले आहे.
ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता
गृहस्थांसाठी योग्य वेळी आपल्या पत्नीशी संबंध ठेवणे हेच ब्रह्मचर्य आहे.
गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः 1.2.55.
गृहस्थांसाठी अपरिग्रह म्हणजे मनाने आसक्ती न ठेवणे असे सांगितले आहे.
शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा
शुद्धता, समाधान, तप, जप आणि गुरुभक्ती.
बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते
शुद्धता ही दोन प्रकारची असते: बाह्य आणि अंतर्गत.
न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च
न्यायाने मिळवलेली उपजीविका, भिक्षा आणि व्यवसाय यांद्वारेही.
चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च
चांद्रायण वगैरे तपेही सांगितलेली आहेत.
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः
जप म्हणजे स्वाध्याय, ओंकाराचा अभ्यास वगैरे त्यात येतात.
एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः
अशा प्रकारे बुद्धिमान मनुष्य नियम आणि संयम पूर्ण करतो.
यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत्
कारण अशुद्ध शरीरात वाऱ्याचा मोठा गोंधळ निर्माण होतो.
तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम्
म्हणून शहाण्या माणसाने शरीर पूर्णपणे शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करावा.
प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः
श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण ठेवणे यालाच प्राणायाम म्हणतात.
लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः 1.2.55.
सर्वात हलका प्राणायाम बारा मापांचा असतो; एक माप म्हणजे डोळे मिटणे आणि उघडणे इतका वेळ.
प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम्
पहिल्या प्रकाराने घामावर विजय मिळतो; मधल्या प्रकाराने थरथर कमी होते.
पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा
पद्म नावाचे आसन घेऊन, श्वास सोडणे आणि घेणे असे करावे.
प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः
श्वासांवर नियंत्रण ठेवले जाते म्हणून याला प्राणायाम असे म्हणतात.
तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते
इंद्रियांनी निर्माण झालेले दोष प्राणायामाने जळून जातात.
प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत्
म्हणून योग जाणणाऱ्याने नेहमी प्राणायामाने श्वासावर नियंत्रण ठेवावे.
शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम्
शांती, शांतपणा, तेज आणि निर्मळता अशी गुणे एकामागून एक येतात.
वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः
इच्छाशांती असे नाव असलेला पहिला गुण उत्पन्न होतो.
तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते
जेव्हा तपाची प्राप्ती होते, तेव्हा तिलाच शांती म्हणतात.
प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम्
यालाच प्रसाद म्हणतात; अशी ही चारही गुणे मिळवावीत.
मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः 1.2.55.
सिंह, वाघ आणि हत्ती यांच्यातही सौम्यता साधता येते.
प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु
हा प्राणायाम सांगितला; आता प्रत्याहार ऐक.
प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत्
इंद्रियांचे नियंत्रण हेच प्रत्याहार असे सांगितले आहे.