गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने
हे ऋषी, तुझ्या तोंडून गुप्त क्षेत्राचे माहात्म्य ऐकताना—
गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्
गौतमेश्वर लिंगाचे माहात्म्य आता लक्षपूर्वक ऐक.
अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः
अक्षपाद नावाचा, गौतम म्हणून ओळखला जाणारा एक महान योगी ऋषी होता.
गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम्
त्याने त्या गुप्त क्षेत्राचे श्रेष्ठ माहात्म्य जाणले.
योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना
मग त्या महात्मा गौतमाने योगसिद्धी प्राप्त केली.
संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते
त्याने त्या महान लिंगाचे स्नान घालून, चंदनाने अभिषेक केला आणि सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रुद्रलोकात सन्मान मिळवला.
योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्
योगाचे सर्वजण स्तुती करतात, कारण ते सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु ।। 1.2.55.
फक्त ऐकूनही ज्यामुळे शुद्धता मिळते, त्याचा सराव केल्यावर किती अधिक शुद्धता मिळेल!
चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते
मनाच्या वृत्ती थांबवणे हे योगाचे मुख्य तत्त्व सांगितले आहे.
यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः
यम, नियम आणि प्राणायाम हे पहिले तीन अंग आहेत.
समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः
समाधी हेही सांगितले आहे; अशा प्रकारे योगाला आठ अंग आहेत असे म्हटले आहे.
अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते
योगाच्या साधना योग्य क्रमाने केल्याने मनुष्य योग प्राप्त करतो.
एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम्
हे पाच यम सांगितले आहेत; आता त्यांच्या लक्षणांबद्दलही ऐक.
अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या
हीच अहिंसा म्हणतात, जी वेदांनी सांगितली आहे.
कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्
सत्य बोलणे म्हणजे दुसऱ्याला त्रास न देता बोलणे असे सांगितले आहे.
मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम्
मनाने, कृतीने आणि वाणीने चोरी न करणे हेच अस्तेय मानले आहे.
ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता
गृहस्थांसाठी योग्य वेळी आपल्या पत्नीशी संबंध ठेवणे हेच ब्रह्मचर्य आहे.
गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः 1.2.55.
गृहस्थांसाठी अपरिग्रह म्हणजे मनाने आसक्ती न ठेवणे असे सांगितले आहे.
शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा
शुद्धता, समाधान, तप, जप आणि गुरुभक्ती.
बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते
शुद्धता ही दोन प्रकारची असते: बाह्य आणि अंतर्गत.
न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च
न्यायाने मिळवलेली उपजीविका, भिक्षा आणि व्यवसाय यांद्वारेही.
चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च
चांद्रायण वगैरे तपेही सांगितलेली आहेत.
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः
जप म्हणजे स्वाध्याय, ओंकाराचा अभ्यास वगैरे त्यात येतात.
एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः
अशा प्रकारे बुद्धिमान मनुष्य नियम आणि संयम पूर्ण करतो.
यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत्
कारण अशुद्ध शरीरात वाऱ्याचा मोठा गोंधळ निर्माण होतो.
तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम्
म्हणून शहाण्या माणसाने शरीर पूर्णपणे शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करावा.
प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः
श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण ठेवणे यालाच प्राणायाम म्हणतात.
लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः 1.2.55.
सर्वात हलका प्राणायाम बारा मापांचा असतो; एक माप म्हणजे डोळे मिटणे आणि उघडणे इतका वेळ.
प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम्
पहिल्या प्रकाराने घामावर विजय मिळतो; मधल्या प्रकाराने थरथर कमी होते.
पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा
पद्म नावाचे आसन घेऊन, श्वास सोडणे आणि घेणे असे करावे.