नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा
नाभी, मेद, यकृत, मज्जा, आतडे, पोट आणि शिरा —
नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्
डोळ्यांच्या पांढऱ्या गोल भागाचा उगम कफापासून होतो आणि तो वडिलांकडून मिळतो.
पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम्
पहिला गोल म्हणजे पापण्यांचा भाग आणि दुसरा गोल म्हणजे त्वचेचा भाग.
दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम्
तिसरा गोल म्हणजे डोळ्याची काळी पापणी आणि पाचवा गोल म्हणजे संपूर्ण डोळा.
उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः
डोळ्याच्या बाहेरील कोपऱ्यापासून नाकापर्यंतचा भाग 'अपांग' या नावाने ओळखला जातो.
असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम्
सर्व सजीवांच्या शरीरात रक्त आणि मांसाने बनलेली जीभ असते.
एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके
अशा प्रकारे, या शरीरात सात सात घटक असताना जीव त्यात वास करतो.
त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् 1.2.50.
त्वचा, रक्त आणि मांस हे तिघेही आईपासून उत्पन्न होतात असे सांगितले जाते.
एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः
असा हा देह पाच महाभूतांपासून निर्माण झालेल्या घटकांनी बनलेला आहे.
तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः
हे अन्न, देहधारकांनी घासाघासाने खाल्ले जाते.
संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम्
ते अन्न पोटात गेल्यावर, अन्न आणि पाणी वेगवेगळे राहतात.
जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः
पाण्याच्या खाली प्राण आपोआप राहतो आणि हळूहळू अग्नीला चेतवतो.
तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः
ते अन्न उष्ण पाण्यासोबत पुन्हा नीट शिजवले जाते.
मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्
बारा प्रकारच्या मलांमुळे शरीरातील अपशिष्ट वेगळे होऊन बाहेर पडते.
रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः
बारा रोमकूप हे मलांचे आसन आहेत.
तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम्
त्यांच्या तोंडाशी सूक्ष्म असा रस व्यान वायू ठेवतो.
ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः
मग हे रोमकूप पूर्ण भरल्यावर ते शरीरभर पसरतात.
पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः 1.2.50.
अन्न पचन होत असताना, ते पुन्हा रक्तात रूपांतरित होते.
नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत्
नखं आणि मज्जा यांमधून अशुद्धता बाहेर टाकली जाते आणि मग योग्य क्रमाने वीर्य वाढते.
एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे
अशा प्रकारे हे शरीर पुण्य मिळवण्यासाठी तयार केलं जातं.
तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत्
तेल लावणं वगैरे अनेक प्रयत्नांनी जर शरीराची नीट काळजी घेतली नाही,
एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः
तर अशा शरीराला उत्तम अन्नाचा काय उपयोग?
भवंति चात्र श्लोकाः कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते
इथे काही श्लोक आहेत: जे काही शुभ किंवा अशुभ कर्म केलं जातं, ते तसंच अनुभवावं लागतं.
तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः
म्हणून जे नेहमी सुख हवं असं वाटतं त्यांनी नेहमी चांगली कामं करावीत.
यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि
कारण पापामुळे अनेक तीव्र दुःखं येतात.
एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया
म्हणून, हे सज्जना, तुझ्या या प्रश्नाचं मी माझ्या ताकदीने उत्तर दिलं आहे.
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम्
जेव्हा माणसाचं आयुष्य आणि कर्म संपतं आणि मृत्यू येतो,
पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः 1.2.50.
तेव्हा पाच सूक्ष्म तत्त्वांसह, मन, बुद्धी आणि अहंकारासह,
शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम्
पुण्यवानांच्या डोक्याच्या सात छिद्रांतून ते बाहेर पडतं.
तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम्
त्या क्षणी तो जीव सूक्ष्म शरीर धारण करतो.