व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च
व्यान नेहमी हृदयात असतो आणि शरीरभर फिरतो.
पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा
पाचक, राजक, साधक, आलोचक—ही नावे आहेत.
पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित.
पाचक पोटात राहून नेहमी अन्न पचवतो.
साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः
साधक हृदयात असतो आणि बुध्दी व उत्साह निर्माण करतो.
त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः
त्वचेवर असलेला भ्राजक शरीर उजळतो आणि शुद्ध करतो.
आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते
आलंबक शरीरात असतो आणि सोम पाच प्रकारचा सांगितला आहे.
बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः
बोधक जिभेवर राहतो आणि रसांची जाणीव करून देतो.
सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा 1.2.50.
सर्व सांध्यांमध्ये असलेला, तोच कफ आणि कफ निर्माण करणारा आहे.
एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ
असा हा देह वायू, अग्नी आणि सोम यांच्या योगाने टिकून असतो.
पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च
इथे पृथ्वीचे घटक म्हणजे नाक, केस आणि नख समज.
नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा
नाभी, मेद, यकृत, मज्जा, आतडे, पोट आणि शिरा —
नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्
डोळ्यांच्या पांढऱ्या गोल भागाचा उगम कफापासून होतो आणि तो वडिलांकडून मिळतो.
पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम्
पहिला गोल म्हणजे पापण्यांचा भाग आणि दुसरा गोल म्हणजे त्वचेचा भाग.
दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम्
तिसरा गोल म्हणजे डोळ्याची काळी पापणी आणि पाचवा गोल म्हणजे संपूर्ण डोळा.
उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः
डोळ्याच्या बाहेरील कोपऱ्यापासून नाकापर्यंतचा भाग 'अपांग' या नावाने ओळखला जातो.
असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम्
सर्व सजीवांच्या शरीरात रक्त आणि मांसाने बनलेली जीभ असते.
एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके
अशा प्रकारे, या शरीरात सात सात घटक असताना जीव त्यात वास करतो.
त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् 1.2.50.
त्वचा, रक्त आणि मांस हे तिघेही आईपासून उत्पन्न होतात असे सांगितले जाते.
एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः
असा हा देह पाच महाभूतांपासून निर्माण झालेल्या घटकांनी बनलेला आहे.
तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः
हे अन्न, देहधारकांनी घासाघासाने खाल्ले जाते.
संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम्
ते अन्न पोटात गेल्यावर, अन्न आणि पाणी वेगवेगळे राहतात.
जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः
पाण्याच्या खाली प्राण आपोआप राहतो आणि हळूहळू अग्नीला चेतवतो.
तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः
ते अन्न उष्ण पाण्यासोबत पुन्हा नीट शिजवले जाते.
मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्
बारा प्रकारच्या मलांमुळे शरीरातील अपशिष्ट वेगळे होऊन बाहेर पडते.
रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः
बारा रोमकूप हे मलांचे आसन आहेत.
तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम्
त्यांच्या तोंडाशी सूक्ष्म असा रस व्यान वायू ठेवतो.
ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः
मग हे रोमकूप पूर्ण भरल्यावर ते शरीरभर पसरतात.
पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः 1.2.50.
अन्न पचन होत असताना, ते पुन्हा रक्तात रूपांतरित होते.
नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत्
नखं आणि मज्जा यांमधून अशुद्धता बाहेर टाकली जाते आणि मग योग्य क्रमाने वीर्य वाढते.
एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे
अशा प्रकारे हे शरीर पुण्य मिळवण्यासाठी तयार केलं जातं.