मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज
मज्जा, मेद आणि तसेच वसा या तिघांपासून, हे द्विजा,
रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः
इथे शेवटच्या रक्तासाठीची जागा दोन मुठी एवढी मानली जाते.
सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः
त्याचप्रमाणे, सात सिवन्या आणि पाच शिराच्या टोकावर आहेत.
नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च
सर्व नाड्या इथून, नाभीच्या कमळातून, उगम पावतात.
नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने
त्या नाकाच्या मार्गाला पोहोचून, शरीराच्या वाढीसाठी स्थिर राहतात.
प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च
प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे देखील आहेत.
उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम्
श्वास घेणे, श्वास सोडणे आणि अन्न-पाण्याचा प्रवेश.
त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा 1.2.50.
मल, मूत्र आणि शुक्र यांचा त्याग, तसेच गर्भाचा विसर्ग.
समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ
समान अन्न धरून ठेवतो आणि त्याचे विभाजन करतो.
वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम्
तोच वाणीची सुरूवात, ढेकर देणे आणि सर्व कर्मात प्रयत्न निर्माण करतो.
व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च
व्यान नेहमी हृदयात असतो आणि शरीरभर फिरतो.
पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा
पाचक, राजक, साधक, आलोचक—ही नावे आहेत.
पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित.
पाचक पोटात राहून नेहमी अन्न पचवतो.
साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः
साधक हृदयात असतो आणि बुध्दी व उत्साह निर्माण करतो.
त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः
त्वचेवर असलेला भ्राजक शरीर उजळतो आणि शुद्ध करतो.
आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते
आलंबक शरीरात असतो आणि सोम पाच प्रकारचा सांगितला आहे.
बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः
बोधक जिभेवर राहतो आणि रसांची जाणीव करून देतो.
सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा 1.2.50.
सर्व सांध्यांमध्ये असलेला, तोच कफ आणि कफ निर्माण करणारा आहे.
एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ
असा हा देह वायू, अग्नी आणि सोम यांच्या योगाने टिकून असतो.
पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च
इथे पृथ्वीचे घटक म्हणजे नाक, केस आणि नख समज.
नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा
नाभी, मेद, यकृत, मज्जा, आतडे, पोट आणि शिरा —
नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्
डोळ्यांच्या पांढऱ्या गोल भागाचा उगम कफापासून होतो आणि तो वडिलांकडून मिळतो.
पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम्
पहिला गोल म्हणजे पापण्यांचा भाग आणि दुसरा गोल म्हणजे त्वचेचा भाग.
दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम्
तिसरा गोल म्हणजे डोळ्याची काळी पापणी आणि पाचवा गोल म्हणजे संपूर्ण डोळा.
उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः
डोळ्याच्या बाहेरील कोपऱ्यापासून नाकापर्यंतचा भाग 'अपांग' या नावाने ओळखला जातो.
असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम्
सर्व सजीवांच्या शरीरात रक्त आणि मांसाने बनलेली जीभ असते.
एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके
अशा प्रकारे, या शरीरात सात सात घटक असताना जीव त्यात वास करतो.
त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् 1.2.50.
त्वचा, रक्त आणि मांस हे तिघेही आईपासून उत्पन्न होतात असे सांगितले जाते.
एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः
असा हा देह पाच महाभूतांपासून निर्माण झालेल्या घटकांनी बनलेला आहे.
तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः
हे अन्न, देहधारकांनी घासाघासाने खाल्ले जाते.