तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम्
टाळू आणि घोटे तलातळाशी, तर पिंडऱ्या महातळाशी जोडलेल्या आहेत.
नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम्
नाभीला पृथ्वी लोक म्हणतात, आणि पोटाला भुवर्लोक असं सांगितलं जातं.
नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च
डोळे तपोलोक आहेत, आणि शिरोभागात सत्यलोक आहे असं म्हटलं जातं.
तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे
इथे सात धातू आहेत; त्यांची नावं माझ्याकडून ऐक.
अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च
इथे हाडांची संख्या तीनशे साठ आहे.
षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु
तसेच, छप्पन्न हजार आणि नेमके नऊ अशी इतर हाडं आहेत.
सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः
हे शरीर साडेतीनपट केसांच्या मुळांनी सर्व बाजूंनी झाकलेलं आहे.
षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु 1.2.50.
मुख्य सहा अवयव कोणते ते मी सांगतो, नीट ऐक.
अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च
इथे तीन आतडी आहेत, प्रत्येकी दीड हात लांब.
ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते
वरच्या टोकाला नळी, खालच्या टोकाला तोंड असं म्हणतात; हृदयात कमळ असतं असं सांगितलं जातं.
मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज
मज्जा, मेद आणि तसेच वसा या तिघांपासून, हे द्विजा,
रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः
इथे शेवटच्या रक्तासाठीची जागा दोन मुठी एवढी मानली जाते.
सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः
त्याचप्रमाणे, सात सिवन्या आणि पाच शिराच्या टोकावर आहेत.
नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च
सर्व नाड्या इथून, नाभीच्या कमळातून, उगम पावतात.
नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने
त्या नाकाच्या मार्गाला पोहोचून, शरीराच्या वाढीसाठी स्थिर राहतात.
प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च
प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे देखील आहेत.
उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम्
श्वास घेणे, श्वास सोडणे आणि अन्न-पाण्याचा प्रवेश.
त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा 1.2.50.
मल, मूत्र आणि शुक्र यांचा त्याग, तसेच गर्भाचा विसर्ग.
समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ
समान अन्न धरून ठेवतो आणि त्याचे विभाजन करतो.
वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम्
तोच वाणीची सुरूवात, ढेकर देणे आणि सर्व कर्मात प्रयत्न निर्माण करतो.
व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च
व्यान नेहमी हृदयात असतो आणि शरीरभर फिरतो.
पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा
पाचक, राजक, साधक, आलोचक—ही नावे आहेत.
पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित.
पाचक पोटात राहून नेहमी अन्न पचवतो.
साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः
साधक हृदयात असतो आणि बुध्दी व उत्साह निर्माण करतो.
त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः
त्वचेवर असलेला भ्राजक शरीर उजळतो आणि शुद्ध करतो.
आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते
आलंबक शरीरात असतो आणि सोम पाच प्रकारचा सांगितला आहे.
बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः
बोधक जिभेवर राहतो आणि रसांची जाणीव करून देतो.
सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा 1.2.50.
सर्व सांध्यांमध्ये असलेला, तोच कफ आणि कफ निर्माण करणारा आहे.
एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ
असा हा देह वायू, अग्नी आणि सोम यांच्या योगाने टिकून असतो.
पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च
इथे पृथ्वीचे घटक म्हणजे नाक, केस आणि नख समज.