ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत्
त्यानंतर विविध प्रकारच्या धर्माचे ऐकणे येते.
तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि
हे मी श्रेष्ठ द्विजाला देईन; ब्राह्मण, तुला जे हवे असेल ते विचार.
मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्
त्याने मनात त्याचे कौतुक केले आणि मग हा प्रश्न विचारला.
कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते
जीव कसा जन्मतो आणि तो कसा नाहीसा होतो?
छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज
ब्राह्मण, मी हा प्रश्न माझ्या शक्तीनुसार छंदबद्ध गाण्यात सांगतो.
जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल
जन्मामध्ये, जीवासाठी तीन प्रकारचे कर्म कारणीभूत असतात.
तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते
त्यात जो सत्त्वगुणी असतो, तो स्वर्गाला प्राप्त होतो.
तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते
तसाच जो तमोगुणी असतो, तो नरकात जातो.
महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः 1.2.49.
महान लोकांचे दर्शन, स्पर्श, उपभोग आणि हास्य यांमुळे,
सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः
तोही दु:ख, दारिद्र्य आणि विकल इंद्रिये यांनी वेढलेला असतो.
अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते
ज्याचे कर्म मिश्र असते, तो पशूयोनी प्राप्त करतो.
यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते
ज्याचे पुण्य जास्त आणि पाप कमी असते, तो तसा जन्म घेतो.
पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत्
ज्याचे पाप जास्त आणि पुण्य कमी असते, तो तसा होतो.
तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत्
आता मानवजन्म कसा असतो, ते ऐक.
सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम्
सर्व दोषांपासून मुक्त झालेला जीव स्पष्टपणे संसार करतो.
जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति
जीव गर्भात प्रवेश करतो आणि कलल अवस्थेत स्थिरावतो.
द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति
दुसऱ्या महिन्यातही ते तसेच घट्ट राहते.
अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके
चौथ्या महिन्यात हाडे तयार होऊ लागतात.
सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते 1.2.49.
सातव्या महिन्यात त्याला जाणीव येते.
अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः
आठव्या आणि नवव्या महिन्यात ते फारच त्रस्त होते.
मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा
मधोमध ते नपुंसक असते; डाव्या बाजूला स्त्री, उजव्या बाजूला पुरुष असते.
यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः
ज्या बाजूला गर्भात ते असते, ती नक्कीच ओळखता येते.
अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत्
अंधारात काहीच दिसत नाही; त्याला फक्त वासांची गोंधळलेली जाणीव होते.
व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम्
हलचालीमुळे त्याला आईच्या वेदना आणि आजाराचे दुःख जाणवते.
सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते
त्याच्या कोमलतेमुळे त्या वेदना त्याला तीव्र त्रास देतात.
संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः
गर्भात ते जुन्या कर्मांमुळे फारच यातना भोगते.
जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा
जर मला जन्म मिळाला आणि माणसाचे आयुष्यही मिळाले—
एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु
अशा विचारात असतानाच, कपाळावरील केसांची रेषा फुटताना—
ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः ।।1.2.49.
मग योग्य वेळ पूर्ण झाल्यावर, प्रसूतीच्या वाऱ्याने हलले जाते.
अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत्
डोके खाली करून, अरुंद वाटेतून, गर्भातून बाहेर येते.