धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते ४५.
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या उद्देशाने ते बोलले जाते.
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ४५.
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष याबद्दल विशेष वचन दिल्यावर.
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि ४५.
हे आधी सांगावं, मग ते नंतर सांगावं, कारण प्रत्येक गोष्टीचं एक ठरलेलं क्रम असतं.
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ४५.
दोष आणि गुण यांचं योग्य प्रमाण वेगळं ओळखावं लागतं.
वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते ४५.
समजून घ्यायच्या वाक्यांमध्ये जरी वेगळेपण असलं, तरी जिथे फरक दिसत नाही तिथे ते लक्षात घ्यावं.
इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु ४५.
म्हणून, बोलण्याचे गुण आणि दोन प्रकारचे दोष नीट ऐक.
अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् ४५.
ज्या बोलण्यात करडेपणा, गोंधळ किंवा शब्दाच्या शेवटी जडपणा असतो,
विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् ४५.
जे बोलणं धर्म, अर्थ, काम या तिन्ही उद्दिष्टांना विरोध करतं, अपूर्ण आहे किंवा फारच कठोर वाटतं,
निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् ४५.
कारण नसताना किंवा अज्ञानामुळे जे बोलण्याचे दोष येतात, तेही तू ऐक.
हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन ४५.
दया नसल्यामुळे किंवा अहंकारामुळे मी काहीच बोलणार नाही.
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ४५.
जेव्हा दोघांचीही बोलण्याची इच्छा सारखी असते, तेव्हा अर्थ स्पष्ट होतो.
श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति ४५.
श्रोता आणि वक्ता दोघे सारखे असतील, तर वाक्य मनात ठसत नाही.
विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ४५.
त्यामुळे शंका निर्माण होते; असं वाक्यही दोषपूर्णच ठरतं.
सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि ४५.
जो खरे बोलतो तोच खरा वक्ता आहे; इतर कुणीही नाही.
सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् ४५.
कारण सत्यच माझं व्रत आहे, म्हणून मी सत्यव्रती आहे.
यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः ४५.
हे भाग्यवान, ज्या दिवसापासून तू दगडाची पूजा करू लागलास,
एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत ४५.
तो एकुलता एक मुलगाही गेला आणि तुझी पत्नीही नाहीशी झाली.
क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि ४५.
देव कुठे आहेत? हे सगळं खोटं आहे; असले तर त्यांनी दिसावं.
पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते ४५.
पूर्वजांसाठी जेव्हा ते अर्पण करतात, तेव्हा मला हसू येतं.
यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः ४५.
हे मूर्ख, नीच ब्राह्मण जे अनेक प्रकारे सांगतात—
उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा ४५.
सृष्टी आणि संहार — या दोन्ही गोष्टी खोट्या आहेत.
स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी ४५.
हे विश्व आपल्या स्वभावानेच अस्तित्वात आहे; आणि हे सूर्यासारखे तेजस्वी लोकही आपल्या स्वभावानेच फिरतात.
स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् ४५.
धान्य आपोआप उगवतं; पाऊस, थंडी आणि ऊनही आपोआपच येतात.
स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः ४५.
डोंगर कायमच आपल्या स्वभावानेच तेजस्वी दिसतात; आणि हा समुद्रही आपल्या स्वभावानेच स्थिर आहे.
यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः ४५.
जसा वळण आपोआप निर्माण होतो, तसंच ऋतूच्या स्वभावामुळे बोराच्या झाडांना काटे येतात.
तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् ४५.
अशा प्रकारे हे जग आहे, तरी मूर्ख माणूस वेड्यासारखा गोंधळतो.
मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् ४५.
शत्रूंना माणूस असण्याइतका दुसरा मोठा त्रास नाही.
मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते ४५.
माणूस असणं ही एक आठवण राहते; ज्याचं भाग्य असतं तो यापासून मुक्त होतो.
अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा ४५.
ही जीवे बांधलेली नसतात, मोकळेपणाने वावरतात; त्यांना जन्म मिळणं फारच दुर्मिळ आहे.
बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः ४५.
माणसांबद्दल जास्त काय सांगावं? दुसऱ्या कुठल्याही गर्भातून जन्मलेला प्रत्येकजण धन्य आहे.